मुटु स्वस्थ राख्न आजैदेखि जीवनशैली बदलौँ

मुटु रोगलाई धेरैले अझै उमेर ढल्किएपछि देखिने समस्या ठान्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा कम उमेरमै हृदयघात हुने र अकालमै ज्यान गुमाउने घटना पनि देखिन थालेका छन्। यसको अर्थ मुटु रोग अब वृद्धावस्थाको मात्र समस्या रहेन। हाम्रो खानपान, जीवनशैली, शारीरिक गतिविधि, धूम्रपान, तनाव र स्वास्थ्यप्रतिको लापरबाहीले कम उमेरमै पनि मुटुको जोखिम बढाइरहेको छ।

हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २९ मा विश्व मुटु दिवस मनाइन्छ। मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगबारे जनचेतना फैलाउने, जोखिम पहिचान गर्न प्रेरित गर्ने र मुटु रोगबाट हुने अकाल मृत्युको जोखिम घटाउने उद्देश्यले यो दिवस मनाइन्छ। तर मुटुको स्वास्थ्यबारे सचेत हुने कुरा एक दिनको अभियानमा सीमित हुनु हुँदैन। यो हाम्रो दैनिक जीवनशैलीसँग जोडिएको विषय हो।

Advertisement

मुटु रोग अचानक देखा पर्ने समस्या मात्र होइन। धेरै अवस्थामा यसको जोखिम शरीरमा वर्षौँदेखि बिस्तारै विकास भइरहेको हुन्छ। उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, मोटोपन, धूम्रपान, अस्वस्थ खानपान, शारीरिक निष्क्रियता र अत्यधिक मानसिक तनाव मुटु तथा रक्तनलीमा असर पार्ने प्रमुख जोखिम हुन्।

चिन्ताको कुरा के छ भने यस्ता समस्या हुँदा पनि धेरै मानिसले आफूलाई स्वस्थ नै ठानिरहेका हुन्छन्। उच्च रक्तचाप वा कोलेस्ट्रोल बढेको लामो समयसम्म कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्छ। त्यसैले ‘केही भएको छैन’ भन्ने महसुस हुँदैमा शरीरभित्र पनि सबै ठीक छ भन्ने हुँदैन।

यसका लागि नियमित स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक छ। आफ्नो उमेर, पारिवारिक इतिहास, तौल र जीवनशैलीका आधारमा चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रक्तचाप, रक्तचिनी र कोलेस्ट्रोलजस्ता अवस्थाको जाँच गराउनुपर्छ। कुनै समस्या देखिएमा त्यसलाई सामान्य ठानेर छोड्नु हुँदैन। चिकित्सकले औषधि सुरु गरेको छ भने आफूखुसी बन्द गर्ने वा मात्रा परिवर्तन गर्ने गर्नु पनि उचित हुँदैन।

मुटुको स्वास्थ्यका लागि खानपानमा सुधार पहिलो कदम हो। अत्यधिक नुन, चिनी, चिल्लो तथा प्रशोधित खानेकुराको सेवन कम गर्नुपर्छ। जंक फुडलाई नियमित खानाको हिस्सा बनाउनु हुँदैन। यसको सट्टा हरियो सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी, सम्पूर्ण अन्नलगायत पोषणयुक्त खानेकुरालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

धूम्रपान मुटुका लागि पनि गम्भीर जोखिम हो। यसले रक्तनलीमा असर पार्नुका साथै रक्तचाप बढाउन र हृदयघातको जोखिम बढाउन सक्छ। त्यसैले धूम्रपान नगर्नु र धूम्रपानको धुवाँबाट पनि सकेसम्म टाढा रहनु मुटुको स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ।

त्यस्तै, आधुनिक जीवनशैलीले शारीरिक गतिविधि घटाउँदै लगेको छ। लामो समयसम्म कार्यालयमा बस्ने, घरमा पनि मोबाइल, कम्प्युटर वा टेलिभिजनमै समय बिताउने र हिँडडुल कम गर्ने बानीले स्वास्थ्यमा असर पार्छ। आफ्नो उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार नियमित हिँड्ने, व्यायाम गर्ने, साइकल चलाउने, पौडी खेल्ने वा अन्य शारीरिक गतिविधि गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।

मुटुको स्वास्थ्यमा मानसिक पक्षलाई पनि बेवास्ता गर्नु हुँदैन। लामो समयसम्म अत्यधिक तनावमा रहनु समग्र स्वास्थ्यका लागि राम्रो होइन। कामको तनावसँगै आराम, पर्याप्त निद्रा, परिवारसँगको समय र स्वस्थ सामाजिक सम्बन्धका लागि पनि समय निकाल्नुपर्छ। तर मुटु जोगाउने प्रयास गर्दागर्दै पनि कहिलेकाहीँ आकस्मिक समस्या आउन सक्छ। त्यसैले हृदयघातका सम्भावित लक्षण चिन्नु अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ।

छातीको बीच भागमा दबाब वा भारीपन महसुस हुनु, छाती दुख्नु, दुखाइ हात, काँध, ढाड वा चिउँडोतिर फैलिनु, असामान्य पसिना आउनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, वाकवाकी लाग्नु वा अचानक अत्यधिक कमजोरी महसुस हुनु हृदयघातका सम्भावित संकेत हुन सक्छन्। सबै व्यक्तिमा एउटै प्रकारका लक्षण देखिनुपर्छ भन्ने हुँदैन।

यस्ता लक्षण देखिएमा ‘ग्यास्ट्रिक होला’, ‘केही बेरमा ठीक हुन्छ’ वा ‘घरमै हेरेर बसौँ’ भनेर समय बिताउनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। सकेसम्म छिटो स्वास्थ्य संस्थामा पुग्नुपर्छ। हृदयघातको उपचारमा समय निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। ढिलो हुँदा मुटुको मांसपेशीमा क्षति बढ्न सक्छ। त्यसैले आफ्नो मात्र होइन, परिवारका सदस्यले पनि हृदयघातका सम्भावित लक्षणबारे जानकारी राख्नुपर्छ। आपत्कालीन अवस्थामा के गर्ने भन्ने सामान्य जानकारीले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

मुटु स्वस्थ राख्न कुनै असाधारण काम गर्नुपर्दैन। धूम्रपान नगर्ने, सन्तुलित खाना खाने, नियमित शारीरिक गतिविधि गर्ने, तौल नियन्त्रणमा राख्ने, पर्याप्त निद्रा लिने, तनाव व्यवस्थापन गर्ने र आवश्यकताअनुसार नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने जस्ता सामान्य बानी नै महत्वपूर्ण छन्।

विशेषगरी युवा पुस्ताले यसलाई गम्भीर रूपमा लिन आवश्यक छ। ‘अहिले त उमेर छँदैछ’ भनेर अस्वस्थ खानपान, धूम्रपान, निष्क्रिय जीवनशैली र निरन्तर तनावलाई सामान्य ठान्नु भविष्यका लागि जोखिम निम्त्याउनु हो। मुटुको हेरचाह रोग लागेपछि होइन, रोग लाग्नुअघि नै सुरु गर्नुपर्छ।

विश्व मुटु दिवसले हामीलाई सम्झाउने कुरा यही हो- मुटुको स्वास्थ्य अस्पताल पुगेपछि मात्र सुरु हुने विषय होइन। हामीले हरेक दिन खाने खाना, गर्ने शारीरिक गतिविधि, लिने तनाव, सुत्ने समय र आफ्नो स्वास्थ्यप्रति देखाउने व्यवहारले नै मुटुको भविष्य निर्धारण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

त्यसैले आजको दिन एउटा संकल्प गर्ने दिन बनाऔँ- आफ्नो स्वास्थ्यलाई बेवास्ता नगर्ने, जोखिम पहिचान गर्ने, अस्वस्थ बानी छाड्ने र स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने। हृदयघातका सम्भावित लक्षणलाई सामान्य नठानौँ र उपचारमा ढिलाइ नगरौँ।

मुटु स्वस्थ राख्ने जिम्मेवारी कुनै एक दिनको होइन, हरेक दिनको हो।

(विभिन्न अध्ययन र अनुसन्धानका प्रतिवेदनमा आधारित)