म्हः पूजा : आफ्नै अस्तित्वको आराधना

Share this
767shares

आफ्नो शरीर, मन र आत्मालाई शुद्ध तथा सबल बनाउँदै नयाँ वर्षको सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने नेवार समुदायको मौलिक पर्व हो म्हः पूजा ।

मुलुकी खबर
मुलुकी खबर
clock२०८३ कात्तिक २४, मंगलबार ०८:००

काठमाडौं । तिहारको चौथो दिन नेवार समुदायले म्हः पूजा मनाउँछ । नेपाल सम्वत काे नयाँ वर्षका दिन मनाइने यो पर्व अन्य पूजाभन्दा केही फरक छ । यस दिन देवीदेवता, पशुपन्छी वा प्रकृतिका अन्य वस्तुको मात्र नभई आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गरिन्छ । त्यसैले म्हः पूजालाई आत्मपूजा अर्थात् आफ्नै अस्तित्वको सम्मान गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ ।

नेपाल भाषामा ‘म्हः’ को अर्थ शरीर वा आफू भन्ने हुन्छ । ‘पूजा’ अर्थात् आराधना । यसरी म्हः पूजाको शाब्दिक अर्थ आफ्नै शरीरको पूजा गर्नु हो । तर यसको भाव शरीरको बाहिरी स्वरूपलाई मात्र पूजा गर्नु होइन । मानिसको शरीर, मन र आत्मालाई शुद्ध, स्वस्थ र सबल बनाउँदै जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने संकल्प गर्नु पनि यस पर्वको मूल भावना हो ।

नेवार समुदायले नेपाल संवत्को पहिलो दिन साँझ म्हः पूजा गर्ने परम्परा छ । यस दिन परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा भेला भएर आ-आफ्नो मण्डप बनाई पूजा गर्छन् । नयाँ वर्षको सुरुवात आफ्नै अस्तित्वको सम्मान, आत्मचिन्तन र परिवारसँगको आत्मीयताबाट गर्ने सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा पनि यसलाई बुझ्न सकिन्छ ।

आफ्नै शरीर ब्रह्माण्डको प्रतीक

म्हः पूजाको मुख्य आकर्षण मण्डप हो । घरको सफा आँगन वा कोठामा परिवारका प्रत्येक सदस्यका लागि छुट्टाछुट्टै मण्डप बनाइन्छ । मण्डपलाई मानिसको शरीर र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्धको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिन्छ । यसमा तेल, चामलको पीठो, विभिन्न रङका धूलो तथा अन्य सामग्री प्रयोग गरिन्छ । मण्डपको स्वरूप र त्यसमा राखिने सामग्री परिवार तथा समुदायअनुसार फरक हुन सक्छन् ।

मण्डपमा फूल, अक्षता, फलफूल, बत्ती, सगुनलगायत सामग्री चढाएर पूजा गरिन्छ । कतिपय परम्परामा पाँच तत्व र पाँच रङलाई पनि विशेष महत्व दिइन्छ । पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाशबाट बनेको मानव शरीर तथा प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई यसले संकेत गर्ने सांस्कृतिक व्याख्या पाइन्छ ।

पूजाका क्रममा परिवारका सदस्यहरू उमेर र परम्पराअनुसार क्रम मिलाएर मण्डपअगाडि बस्छन् । घरका ज्येष्ठ महिला वा पूजाको जिम्मेवारी लिने महिलाले पूजा सञ्चालन गर्ने चलन धेरै परिवारमा छ । बत्ती बाल्ने, फूल तथा अक्षता चढाउने, सगुन दिने र आशीर्वाद प्रदान गर्ने क्रम चल्छ ।

दीर्घायु, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना

म्हः पूजामा शरीरलाई स्वस्थ र सबल राख्ने, दीर्घायु हुने तथा जीवनमा सुख, शान्ति र समृद्धि प्राप्त गर्ने कामना गरिन्छ । पूजाका क्रममा सगुन, फलफूल, मिठाई, फूल र अन्य सामग्री अर्पण गरिन्छ । कतिपय ठाउँमा जजंका अर्थात् पवित्र धागो लगाइदिने चलन पनि छ । यसलाई दीर्घायु र शुभताको प्रतीक मानिन्छ ।

पूजामा बालिने बत्तीले अज्ञानता र अन्धकार हटाएर ज्ञानको उज्यालो फैलाउने भाव बोकेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या गरिन्छ । मानिसले आफ्नो शरीर र मनलाई शुद्ध राख्दै असल कर्म गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश पनि यससँग जोडिन्छ ।

म्हः पूजालाई केवल व्यक्तिगत आराधनाका रूपमा मात्र बुझ्नु अपूरो हुन्छ । आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्दै परिवार र समाजसँगको सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउने अवसरका रूपमा यो पर्व मनाइन्छ । परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर पूजा गर्ने परम्पराले आपसी सद्भाव, एकता र आत्मीयता बढाउन सहयोग गर्छ ।

नेपाल संवत् र नयाँ सुरुवात

म्हः पूजा नेपाल संवत्को नयाँ वर्षको दिन मनाइन्छ । नेपाल संवत्को सुरुवात शंखधर साख्वासँग जोडिएको छ । प्रचलित ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक मान्यताअनुसार उनले काठमाडौं उपत्यकाका जनताको ऋणमोचन गराएपछि त्यसैको सम्झनामा नेपाल संवत् सुरु भएको विश्वास गरिन्छ ।

नेपाल संवत्को नयाँ वर्षलाई नेवार समुदायले विशेष उत्साहका साथ मनाउँछ । बिहान नयाँ वर्षको स्वागत, शुभकामना आदानप्रदान तथा विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि हुन्छन् भने साँझ घरघरमा म्हः पूजा गरिन्छ । नयाँ वर्षको पहिलो दिन आफ्नै शरीर र आत्माको पूजा गरेर आगामी वर्षलाई स्वस्थ, सुखी र समृद्ध बनाउने कामना गर्नु यस परम्पराको विशेषता हो ।

म्हः पूजाको सुरुवात कहिलेदेखि भयो भन्ने विषयमा स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन । यद्यपि इतिहासकार तथा संस्कृतिविद्हरूले यसलाई नेवार समुदायमा लामो समयदेखि चलिआएको प्राचीन परम्परा मानेका छन् । कतिपयले यसको अभ्यास लिच्छविकालदेखि हुँदै आएको बताउने गरेका छन् । तर यसको निश्चित सुरुवाती समय भने पुष्टि भएको छैन ।

परिवारदेखि समुदायसम्म

म्हः पूजा घरभित्र परिवारका सदस्यहरू मिलेर गर्ने पूजा भए पनि यसको सामाजिक र सामुदायिक पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । काठमाडौं उपत्यकाका काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरसहित नेवार समुदायको बसोबास रहेका विभिन्न स्थानमा यो पर्व मनाइन्छ । पछिल्लो समय उपत्यकाबाहिर तथा विदेशमा रहेका नेवार समुदायले पनि सामूहिक रूपमा म्हः पूजा आयोजना गर्दै आएका छन् ।

यस अवसरमा विभिन्न स्थानमा सांस्कृतिक र्‍याली, नेपाल संवत् नयाँ वर्षको शुभकामना आदानप्रदान, परम्परागत भेषभूषा प्रदर्शन तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन् । ‘न्हूदँया भिन्तुना’ अर्थात् नयाँ वर्षको शुभकामना भन्दै समुदायका सदस्यहरू एकअर्कामा शुभकामना साटासाट गर्छन् । यस्ता गतिविधिले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, संस्कृति र परम्परासँग जोड्न सहयोग पुर्‍याउँछन् ।

पूजापछि परिवारका सदस्यहरू सामूहिक भोजमा सहभागी हुन्छन् । नेवार समुदायको सांस्कृतिक जीवनमा भोजको विशेष स्थान छ । विभिन्न परिकार र सगुनसहित गरिने सामूहिक खानपानले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउँछ ।

म्हः पूजाको विधि सबै ठाउँमा एकै किसिमको भने छैन । स्थान, जातीय उपसमूह र पारिवारिक परम्पराअनुसार मण्डप बनाउने तरिका, पूजाका सामग्री र विधिमा केही फरक पाइन्छ । तर सबैको साझा भाव भने एउटै छ– आफ्नो शरीर, मन र आत्माको सम्मान गर्दै नयाँ वर्षलाई स्वस्थ, सुखी र समृद्ध बनाउने कामना गर्नु ।

यसरी म्हः पूजा नेवार समुदायको धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको मौलिक पर्व हो । यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको महत्व बुझ्न, शरीर र मनको ख्याल गर्न, परिवारसँग जोडिन र नयाँ वर्षलाई सकारात्मक संकल्पका साथ स्वागत गर्न प्रेरित गर्छ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.