किन गरिन्छ सूर्यको उपासना ?

बिहानको पहिलो किरणसँगै संसार उज्यालिन्छ । रातको अँध्यारो हट्छ, चराचुरुङ्गी चलमलाउन थाल्छन्, मानिसको दैनिकी सुरु हुन्छ । खेतबारीमा बाली हुर्किन्छ, वनस्पतिले प्रकाश पाउँछन् र पृथ्वीको तापक्रम सन्तुलित रहन्छ । यी सबै प्रक्रियाको मूल आधार सूर्य हो । त्यसैले मानव सभ्यताको सुरुवातदेखि नै सूर्यलाई केवल आकाशमा उदाउने एउटा खगोलीय पिण्डका रूपमा मात्र होइन, जीवन दिने शक्ति र प्रकृतिको आधारका रूपमा हेरिँदै आएको छ ।

यही कारण संसारका विभिन्न सभ्यता र संस्कृतिमा सूर्य उपासनाको परम्परा विकास भयो । कतै सूर्यलाई देवता मानियो, कतै सृष्टिकर्ता वा राजसत्ताको प्रतीक बनाइयो । कतै सूर्यको नियमित उदय र अस्तलाई समय तथा ऋतुको गणनासँग जोडियो । नेपालमा मनाइने छठ पर्व पनि सूर्यप्रतिको यही श्रद्धा, कृतज्ञता र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध अभिव्यक्त गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण पर्व हो ।

छठमा सूर्य उपासनाको अर्थ

छठ पर्वमा सूर्यको पूजा गरिन्छ । विशेषगरी अस्ताउँदो र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएर व्रतालुले परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, स्वास्थ्य र कल्याणको कामना गर्छन् । छठमा सूर्यसँगै षष्ठी देवी अर्थात् छठीमाईको पनि पूजा गरिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार छठीमाईलाई सन्तानको रक्षा र परिवारको कल्याण गर्ने देवीका रूपमा लिइन्छ ।

छठको विशेषता के हो भने यसमा उदाउँदो सूर्यलाई मात्र होइन, अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि उत्तिकै श्रद्धाका साथ अर्घ्य दिइन्छ । सूर्य अस्ताउँदै गर्दा पनि उसको महत्त्व र योगदान कम हुँदैन भन्ने सांकेतिक अर्थ यसमा देखिन्छ । जीवनमा उदय र अस्त, सफलता र कठिनाइ तथा प्राप्ति र त्याग सबैको आफ्नै महत्त्व हुन्छ भन्ने सन्देशका रूपमा पनि यसलाई बुझ्न सकिन्छ ।

छठ चार दिनसम्म विभिन्न विधि र अनुशासनका साथ मनाइन्छ। पहिलो दिन नहाय-खाय, दोस्रो दिन खरना, तेस्रो दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य र चौथो दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि पर्व समापन हुन्छ । व्रतालुले शुद्धता, संयम र नियमको पालना गर्छन् । नदी, पोखरी, तलाउ तथा जलाशयका किनारमा बनाइने घाटमा परिवार र समुदायका मानिस भेला हुन्छन् । बाँसका डाला, सुपली, फलफूल, ठेकुवा तथा अन्य प्रसादसहित सूर्यलाई अर्घ्य दिइन्छ ।

छठमा जल र सूर्य दुवैको विशेष महत्त्व छ । पानी जीवनको आधार हो भने सूर्यले पृथ्वीमा ऊर्जा र ताप प्रदान गर्छ । यी दुई प्राकृतिक तत्त्वको उपस्थितिमा गरिने पूजाले मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पनि सम्झाउँछ । यस अर्थमा छठ धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने सांस्कृतिक अभ्याससमेत हो ।

वैदिक परम्परामा सूर्यको स्थान

हिन्दू धार्मिक परम्परामा सूर्यलाई प्रमुख देवताका रूपमा मानिन्छ । वैदिक साहित्यमा सूर्यको स्तुति र महत्त्वबारे विभिन्न मन्त्र तथा सूक्त पाइन्छन् । ऋग्वेदमा सूर्यलाई प्रकाश, ऊर्जा र जीवनसँग जोडेर स्तुति गरिएको छ । सूर्यलाई साक्षी, जगत्को प्रकाशदाता र समयचक्र सञ्चालन गर्ने शक्तिका रूपमा पनि चित्रण गरिएको छ ।

हिन्दू परम्परामा सूर्यलाई नवग्रहका प्रमुख ग्रहका रूपमा पूजा गरिन्छ । बिहान सूर्यलाई जल अर्पण गर्ने, सूर्य नमस्कार गर्ने तथा विशेष तिथिमा सूर्यको पूजा गर्ने चलन छ । माघे सङ्क्रान्ति, मकर सङ्क्रान्ति र विभिन्न धार्मिक अवसरमा सूर्यसँग सम्बन्धित अनुष्ठान गरिन्छन् । छठ भने सूर्य उपासनालाई सामूहिक र विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्ने पर्व हो ।

धार्मिक मान्यताअनुसार सूर्यको पूजा गर्दा आरोग्य, तेज, आत्मविश्वास र समृद्धि प्राप्त हुन्छ । सूर्यलाई जीवनको आधार मानेर कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्परा यसमा जोडिएको छ । यस्ता मान्यता धार्मिक आस्थाका विषय हुन् । तिनलाई वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित स्वास्थ्य उपचारका रूपमा भने बुझ्नु हुँदैन ।

सूर्यलाई देवता मान्ने विश्वका परम्परा

सूर्यप्रतिको श्रद्धा दक्षिण एसियामा मात्र सीमित छैन । प्राचीन विश्वका विभिन्न सभ्यतामा सूर्यलाई देवता, सृष्टिको स्रोत र राजसत्ताको प्रतीकका रूपमा मानिएको इतिहास पाइन्छ ।

प्राचीन मिश्रमा सूर्यदेव ‘रा’ अत्यन्त महत्त्वपूर्ण देवताका रूपमा पूजिन्थे । मिश्रका शासकलाई सूर्यदेव राका पुत्रका रूपमा चित्रण गरिन्थ्यो । सूर्यको प्रकाश र तापलाई जीवन तथा सृष्टिसँग जोड्ने धार्मिक विश्वास त्यहाँको सभ्यतामा गहिरोसँग स्थापित थियो । समयक्रममा रालाई अन्य देवतासँग जोडेर ‘आमुन–रा’ का रूपमा पनि पूजा गरियो ।

जापानको शिन्तो परम्परामा ‘अमातेरासु’ सूर्यदेवी हुन् । जापानी राजपरिवारको वंश परम्परालाई पनि अमातेरासुसँग जोडिएको धार्मिक विश्वास पाइन्छ । जापानको इसे ग्रान्ड श्राइन अमातेरासुलाई समर्पित प्रमुख धार्मिक स्थल हो । यसले सूर्यलाई प्रकाश र जीवनको प्रतीकका रूपमा हेर्ने जापानी परम्परालाई देखाउँछ ।

दक्षिण अमेरिकाको प्राचीन इन्का सभ्यतामा सूर्यदेव ‘इन्टी’ प्रमुख देवता थिए । इन्का शासकहरू आफूलाई सूर्यका सन्तान मान्थे । सूर्यको गति र ऋतु परिवर्तनका आधारमा कृषि तथा धार्मिक गतिविधि सञ्चालन गरिन्थ्यो । सूर्यसँग सम्बन्धित ‘इन्टी राइमी’ पर्व आज पनि पेरूको कुस्को क्षेत्रमा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा मनाइन्छ । इन्का सभ्यतामा सूर्यको स्थान धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित थिएन, कृषि र समय गणनासँग पनि जोडिएको थियो ।

यस्ता उदाहरणले सूर्यप्रतिको मानवीय श्रद्धा भूगोल, भाषा र संस्कृतिभन्दा धेरै पर फैलिएको देखाउँछन् । यद्यपि सबै सभ्यतामा सूर्य उपासनाको स्वरूप र त्यससँग जोडिएका विश्वास समान थिएनन् ।

नेपालमा सूर्य उपासनाको परम्परा

नेपालमा सूर्य उपासनाका विभिन्न रूप पाइन्छन् । तराई-मधेशमा विशेष उत्साहका साथ मनाइने छठ पछिल्लो समय देशका पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा पनि विस्तार भएको छ । काठमाडौं उपत्यकाका नदी, पोखरी र जलाशयका किनारमा समेत छठ मनाउनेको सङ्ख्या बढ्दो छ । यसले छठलाई कुनै एउटा क्षेत्र वा समुदायको पर्वमा सीमित नराखी साझा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको छ ।

नेपालमा माघे सङ्क्रान्ति र मकर सङ्क्रान्तिमा पनि सूर्यको उत्तरायण यात्रालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा महत्त्व दिइन्छ । सूर्य उत्तरायण हुने समयलाई शुभ मान्ने परम्परा छ । बिहान सूर्यलाई जल चढाउने, सूर्य नमस्कार गर्ने र सूर्यसँग सम्बन्धित मन्त्र जप्ने चलन पनि विभिन्न समुदायमा पाइन्छ ।

हिन्दू धर्मसँगै नेपालको सांस्कृतिक जीवनमा प्रकृति, जल, वनस्पति र आकाशीय पिण्डप्रतिको सम्मानका अनेक अभ्यास छन् । सूर्य उपासनालाई पनि यही व्यापक प्रकृति सम्मानको एउटा पक्षका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

विज्ञानले सूर्यको महत्त्व कसरी बुझाउँछ ?

धार्मिक आस्थाले सूर्यलाई देवता वा जीवनदाताका रूपमा व्याख्या गरे पनि विज्ञानले सूर्यलाई पृथ्वीको जीवन प्रणाली सञ्चालन गर्ने मुख्य ऊर्जा स्रोतका रूपमा बुझाउँछ । सूर्यबाट प्राप्त प्रकाश र तापले पृथ्वीको वातावरण, मौसम र जलचक्रलाई प्रभावित गर्छ । वनस्पतिले सूर्यको प्रकाश प्रयोग गरेर प्रकाश संश्लेषणको प्रक्रिया पूरा गर्छन् । यसै प्रक्रियाबाट वनस्पतिले आफ्नो खाना बनाउँछन् र अक्सिजन उत्पादनमा योगदान पुर्‍याउँछन् । पृथ्वीको खाद्य शृङ्खलाको आधार पनि यही प्रक्रियासँग जोडिएको छ ।

सूर्यको ऊर्जाले समुद्र तथा नदीको पानी वाष्पीकरण गर्न, हावा चल्ने प्रक्रिया र मौसम प्रणाली सञ्चालन गर्न तथा पृथ्वीको तापक्रम कायम राख्न भूमिका खेल्छ । नासाका अनुसार पृथ्वीको जलवायु प्रणाली सूर्यबाट प्राप्त ऊर्जामा निर्भर छ । सूर्यको ऊर्जा नहुँदो हो त पृथ्वीको अहिलेको जीवन प्रणाली सम्भव हुने थिएन ।

मानिसको शरीरमा भिटामिन डी निर्माणका लागि पनि सूर्यको पराबैजनी किरणको निश्चित मात्रा आवश्यक पर्छ । तर अत्यधिक पराबैजनी किरणले छालामा क्षति पुर्‍याउन सक्छ । त्यसैले सूर्यको प्रकाशलाई स्वास्थ्यका लागि सधैँ लाभदायक ठानेर लामो समय असुरक्षित रूपमा घाममा बस्नु उचित हुँदैन ।

छठमा बिहान र साँझको समयमा सूर्यलाई अर्घ्य दिने चलन छ। यी समयको प्रकाशलाई धार्मिक रूपमा विशेष महत्त्व दिइन्छ । तर बिहान वा साँझको घाममा बस्दा सबै रोग निको हुन्छन् वा छठको विधिले निश्चित स्वास्थ्य लाभ दिन्छ भन्ने दाबीलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्न मिल्दैन । धार्मिक अभ्यास र वैज्ञानिक प्रमाणबीचको भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ ।

आस्था मात्रै होइन, प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञता पनि

छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सामूहिकता र वातावरणसँगको सम्बन्ध हो । नदी, पोखरी तथा जलाशयको किनारमा गरिने पूजाले पानीको महत्त्व सम्झाउँछ । घाटको सरसफाइ, प्रसादको तयारी र पूजाका सामग्री जुटाउने काममा परिवार तथा समुदायका सदस्य एकसाथ जुट्छन् । जातीय तथा सामाजिक विभाजनभन्दा माथि उठेर एउटै घाटमा भेला हुने अभ्यासले सामाजिक सद्भाव र सहकार्यलाई पनि बल पुर्‍याउँछ ।

तर छठको नाममा जलाशयमा फोहोर फाल्ने, प्लास्टिक तथा अन्य सामग्री जथाभावी छाड्ने वा पानी प्रदूषित गर्ने कामले पर्वको मूल भावनालाई नै कमजोर बनाउँछ । सूर्य र जलको पूजा गर्ने पर्वलाई वातावरण संरक्षणसँग जोड्न सके मात्र यसको सांस्कृतिक सन्देश व्यवहारमा पनि देखिन सक्छ ।

मानिसले सूर्यलाई किन पूजा गर्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल धार्मिक विश्वासमा मात्र सीमित छैन । सूर्य जीवनको आधार हो भन्ने प्राकृतिक अनुभूति, कृषि र समयसँगको सम्बन्ध, सभ्यताको विकासमा यसको भूमिका र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञताले सूर्य उपासनाको परम्परालाई निरन्तरता दिएका छन् ।

छठले यही सम्बन्धलाई फेरि सम्झाउँछ । सूर्यलाई अर्घ्य दिँदै गर्दा मानिसले आफूभन्दा ठूलो प्राकृतिक प्रणालीप्रति सम्मान व्यक्त गरिरहेको हुन्छ। उदाउँदो सूर्यलाई मात्र होइन, अस्ताउँदो सूर्यलाई पनि श्रद्धा गर्ने परम्पराले जीवनका हरेक अवस्थाको महत्त्व स्वीकार गर्न सिकाउँछ । सम्भवतः यही कारण छठ आज पनि पुस्तौँदेखि निरन्तरता पाउँदै आएको छ र यसको सांस्कृतिक दायरा विस्तार हुँदै गएको छ ।