म्हः पूजा: आत्माको अभिषेक र जीवनको पञ्चतत्वीय सन्तुलन

नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष प्रारम्भ हुने दिन नेवार समुदायमा गरिने ‘म्हः पूजा’ केवल एक धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभएर, यो ‘आत्मपूजा’ को एक गहन दार्शनिक अभ्यास हो। ‘म्हः’ को अर्थ ‘शरीर’ वा ‘आत्मा’ हुन्छ। यस पूजाले वर्षभरि जीवनलाई स्वस्थ, शान्त र स्वनिर्धारित ऊर्जाका साथ अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ।

१. आत्म-सम्मानको राज्याभिषेक (मण्डपको दिव्य दृश्य)

म्हः पूजाको थालनी मण्डपमा परिवारका सदस्यहरूलाई लस्करै बसाएर गरिन्छ। यो दृश्य कुनै राज्याभिषेकभन्दा कम दिव्य हुँदैन।

उमेर क्रमानुसार आसन: परिवारका सदस्यहरूलाई उमेरको क्रमानुसार मण्डपको अगाडि बसालिन्छ, जसले ज्येष्ठता र अनुभवको सम्मानलाई आत्मसात गरेको हुन्छ।

नकिंको भूमिका: परिवारकी जेष्ठ महिला सदस्य (नकिं) ले पूजाको अगुवाइ गर्छिन्। उनले प्रत्येक सदस्यलाई अक्षताको टीका, पञ्चरङ्गी फूलको माला र कोखाले पूजा गर्दै शरीरमा शक्ति, सौभाग्य र दीर्घायु को आह्वान गर्छिन्।

शुद्धीकरणको कामना: यो विधिले व्यक्तिको शरीर (कर्म), वचन (वाणी) र मन (विचार) को शुद्धीकरणको कामना गर्दछ, जसले नयाँ वर्षमा एक सन्तुलित र सकारात्मक जीवनशैलीको लागि आधार तयार गर्छ।

२. भावनात्मक बन्धनको अदृश्य धागो

यो कर्मकाण्ड केवल विधि मात्र होइन, यो परिवारका सदस्यहरूबीचको स्नेह, आदर र भावनात्मक एकता लाई अझ कसिलो बनाउने अदृश्य धागो पनि हो। सामूहिक रूपमा गरिने यो आत्म-अभिषेकले पारिवारिक संरचनालाई सुदृढ पार्दै एक-अर्काप्रतिको जिम्मेवारी र सम्मानलाई पुनर्पुष्टि गर्छ। सदस्यहरूले मण्डपमा बसेर आत्म-अवलोकन गर्छन्, जसले जीवनमा प्राप्त सफलता र सामना गरेका चुनौतीहरूलाई कृतज्ञताका साथ स्वीकार गर्न सिकाउँछ।

३. सगुनको दार्शनिक गहिराइ (पञ्चतत्वको प्रतिनिधित्व)

पूजाको समापनमा दिइने सगुन को महत्त्व सबैभन्दा गहिरो र दार्शनिक मानिन्छ। यस सगुनले जीवनको सम्पूर्णता र पञ्चतत्वको सन्तुलनलाई आत्मसात गर्छ: | सगुनको अंश | दार्शनिक अर्थ | | :— | :— | | अण्डा | आकाश वा ब्रह्माण्डको प्रतीक (विस्तार र चेतना) | | माछा | जलतत्वको प्रतीक (जीवनको प्रवाह र शीतलता) | | मासु | स्थलतत्व वा पृथ्वीको प्रतीक (स्थायित्व र पोषण) | | रक्सी (ऐला) | तेज (अग्नि/ऊर्जा) तत्वको प्रतीक (शक्ति र परिवर्तन) | | सेलरोटी/चिउरा | वायुतत्व (समग्र जीवन ऊर्जाको आधार) |

सगुन ग्रहण गर्नु भनेको प्रकृति र शरीरले दिएको अमूल्य उपहारलाई कृतज्ञताका साथ स्वीकार गर्नु हो। यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको ऊर्जालाई शरीरभित्र आत्मसात गरी नयाँ वर्षको लागि जीवन-ऊर्जा लाई नवीकरण गर्नु हो।

४. विश्वव्यापी सन्देश: आत्म-ज्ञानको महत्त्व

‘म्हः पूजा’ नेवार संस्कृतिमा मात्र सीमित नभई, यो सम्पूर्ण मानव मात्रको लागि एउटा विश्वव्यापी सन्देश पनि हो: ‘आत्म-ज्ञान नै सबैभन्दा ठूलो ज्ञान हो।’ यो पर्वले भौतिक सुख-सुविधाको खोजीमा दौडिरहेको आधुनिक मानिसलाई एकपटक आत्म-केन्द्रित हुन, आफ्नो शरीरको सम्मान गर्न र प्रकृतिसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई पुनर्जागृत गर्न सिकाउँछ।

म्हः पूजा आत्म-शुद्धीकरण, पारिवारिक सौहार्द, र पञ्चतत्वको सन्तुलन मार्फत जीवनको सम्पूर्णतालाई स्वीकार गर्ने एक अद्वितीय उत्सव हो।