धमाधम ज्यान गुमाउँदै मोरङ कारागारका कैदीबन्दी : एकै दिन २ जनाको मृत्यु

विराटनगर । विराटनगर महानगरपालिका–८ स्थित जिल्ला कारागार मोरङमा राखिएका कैदीबन्दी तथा थुनुवाले धमाधम ज्यान गुमाइरहेका छन् ।

विभिन्न मुद्दामा दोषी ठहर भएर कैद सजाय भुक्तान गरिरहेका कैदीबन्दी तथा पुर्पक्षका लागि कारागार चलान गरिएका थुनुवाको मृत्यु हुने क्रम बढ्दै गइरहेको हो । धमाधम मृत्यु भइरहँदा पनि त्यसको कारण पत्ता लगाएर कैदीबन्दी र थुनुवाको उचित व्यवस्थापनमा राज्यले ध्यान दिन सकिरहेको छैन ।

मोरङ कारागारका २ जना कैदीको बिहीबार मात्रै मृत्यु भएको छ । कारागार प्रशासनका अनुसार एकै दिन २ जनाको मृत्यु भएको हो । मृतक दुवै जना अलगअलग मुद्दामा अदालतले दोषी ठहर गरेर कैद सजायको फैसला सुनाएका कैदी हुन् ।

मोरङको बेलबारी नगरपालिका–३ घर भएका ४७ वर्षीय तेजबहादुर राईको बिहीबार राति ११ः२० बजेतिर मृत्यु भयो । जंगली हात्ती मारेको आरोपमा उनलाई प्रहरीले गत साउन २० गते पक्राउ गरेको थियो ।

अदालतले राईलाई कारागार चलान गरेर मुद्दाको पुर्पक्ष गर्न भदौ १८ गते आदेश दियो । आदेशपछि कारागार चलान गरिएका राईलाई पछि अदालतले जंगली हात्ती मारेको मुद्दामा दोषी ठहर गर्दै ५ वर्ष कैद सजायको फैसला सुनाएको थियो ।

अदालतले दोषी ठहर गरेपछि सजाय भुक्तान गरिरहेका बेला अचानक बिरामी परेपछि मंसिर १० गते बुधबार उनलाई विराटनगरको नोबेल शिक्षण अस्पताल भर्ना गरियो । उपचारकै क्रममा ज्यान गुमाएका राईलाई श्वासप्रश्वास सम्बन्धी समस्या देखिएको कारागारका जेलर गौरव ढुंगेलले बताए ।

अदालतको फैसला अनुसार राईले २०८६ साल साउन २९ गते सजाय भुक्तान गरिसक्ने थिए । तर, सजाय भुक्तानको साढे ४ वर्ष बढी अवधि बाँकी रहँदै उनको मृत्यु भएको हो ।

त्यस्तै, १ महिनाभन्दा अघिदेखि उपचाररत कर्तव्य ज्यान मुद्दाका कैदी मोरङको पथरीशनिश्चरे नगरपालिका–५ का ६६ वर्षीय हर्कजंग लिम्बूको बिहीबार बिहान ४ः२० बजेतिर मृत्यु भयो । अचानक शरीर सुन्निने र छाती दुख्ने समस्या देखिएपछि लिम्बूलाई कात्तिक ४ गते उपचारका लागि विराटनगरकै कोशी अस्पताल भर्ना गरिएको थियो ।

उपचारकै क्रममा लिम्बूको मृत्यु भएको जेलर ढुंगेलले बताए । उनका अनुसार २०८० साल साउन २८ गतेदेखि कारागारमा राखिएका लिम्बूलाई कर्तव्य ज्यान मुद्दामा दोषी ठहर गर्दै अदालतले १० वर्ष कैद सजायको फैसला सुनाएको थियो ।

वैशाखयता १३ जनाको मृत्यु

मोरङ कारागारमा रहेका कैदीबन्दी र थुनुवामध्ये गत वैशाखयता मात्रै १ जना महिलासहित १३ जनाको मृत्यु भइसकेको छ । कैदीबन्दी र थुनुवाले निरन्तर ज्यान गुमाइरहँदा पनि त्यसको कारण पत्ता लगाएर उनीहरुको उचित व्यवस्थापन गर्नेतर्फ राज्य उदासिन देखिएको छ ।

वैशाखयता मृत्यु भएकामध्ये ५ जना थुनुवा र ८ जना कैदीबन्दी छन् । १ जनाबाहेक अधिकांशको मृत्यु उपचारका क्रममा अस्पतालमा भएको हो । महिलालाई भने कारागारभित्रको शौचालयमा झुन्डिएको अवस्थामा मृत फेला पारिएको थियो ।

मृतकमध्ये सबैभन्दा धेरै लागुऔषध र कर्तव्य ज्यान मुद्दाका कैदी छन् । जेलर ढुंगेलका अनुसार हाडनाता करणी, ठगी, ज्यान मार्ने उद्योग, अभद्र व्यवहार र हात्ती मारेको कसुरसँग सम्बन्धित मुद्दाका १–१ जनाको मृत्यु भएको छ । जबरजस्ती करणीका २ र कर्तव्य ज्यान तथा लागुऔषध मुद्दाका ३–३ जनाको मृत्यु भएको उनले बताए ।

मंसिरको दोस्रो साता नहुँदै ३ जनाको मृत्यु भइसकेको छ । असारमा पनि ३ जनाले ज्यान गुमाएका थिए । गत वैशाख १५ गते हाडनाता जबरजस्ती करणी मुद्दाका कैदी मित्रकुमार दनुवार र वैशाख २१ गते ठगी मुद्दाका थुनुवा प्रवीण तामाङको मृत्यु भएको थियो ।

त्यस्तै, लागुऔषध मुद्दाका कैदी उमेश दर्जीको असार १० गते र ज्यान मार्ने उद्योग मुद्दाका कैदी सञ्जय तामाङको भोलिपल्ट अर्थात् असार ११ गते मृत्यु भयो । जबरजस्ती करणी मुद्दाका थुनुवा सन्तोष पाल भनिने सन्तोषकुमार प्रसादको असार २५ गते, कर्तव्य ज्यान मुद्दाकी कैदी राधिका भनिने राधा भट्टराईको भदौ ११ गते, लागुऔषध मुद्दाका थुनुवा काजीमान सार्कीको असोज २५ र लागुऔषधकै अर्का थुनुवा गोपाल सापकोटा भनिने जितप्रसाद सापकोटाको कात्तिक ७ गते मृत्यु भएको कारागारले जनाएको छ ।

त्यस्तै, जबरजस्ती करणी मुद्दाका कैदी मुस्कान दनुवारको कात्तिक १३ गते, कर्तव्य ज्यान मुद्दाका कैदी गंगा भनिने ज्ञानबहादुर राईको कात्तिक २३ गते र अभद्र व्यवहार मुद्दाका थुनुवा गंगाबहादुर लिम्बूको मंसिर ३ गते मृत्यु भएको थियो । मंसिर ११ गते अर्थात् बिहीबार हात्ती मारेको कसुरका कैदी तेजबहादुर राई र कर्तव्य ज्यान मुद्दाका कैदी हर्कजंग लिम्बूको मृत्यु भएको हो ।

मृतकमध्ये राधिका भनिने राधा भट्टराई महिला कारागारको शौचालनमा झुन्डिएको अवस्थामा मृत फेला परेकी थिइन् । अरु सबैको मृत्यु उपचारका क्रममा अस्पतालमा भएको कारागारले जनाएको छ ।

पोस्टमार्ट नै हुँदैन

मोरङ कारागारका कैदीबन्दी तथा थुनुवाको मृत्यु दर भयावह बने पनि मृत्युको कारण पत्ता लगाउने प्रयास भएको छैन । मृत्युको कारण पत्ता लगाउन पोस्टमार्टम हुनुपर्छ । तर, वैशाखयता मृत्यु भएका कसैको पनि पोस्टमार्टम भएन ।

आफन्त एवं परिवारका सदस्यले नै पोस्टमार्टम गर्न नमान्ने गरेको कारागार स्रोतले बतायो । ‘कैदीबन्दी तथा थुनुवाको मृत्यु भएपछि पोस्टमार्टम गर्न हामीले बारम्बार आग्रह गर्छौं । तर, आफन्त र परिवारका सदस्यले पोस्टमार्टम नै गर्न दिँदैनन् । पोस्टमार्टमको प्रयास गर्दा अवरोध गर्छन् । त्यही भएकाले हामी त्यत्तिकै शव बुझाउन बाध्य हुन्छौं,’ कारागारका १ कर्मचारीले भने ।

कैदीबन्दी र थुनुवाको मृत्यु हुँदा पोस्टमार्टम गर्नैपर्ने कानुनी व्यवस्था छ । तर, मृतकका आफन्त र परिवारका सदस्य बाधक बनिदिँदा पोस्टमार्टम नहुने गरेको कारागारका कर्मचारी बताउँछन् ।

‘प्रायः मृतक सबैमा श्वासप्रश्वासमा गाह्रो हुने, शरीर सुन्निने र छाती दुख्ने समस्या देखिएको छ । स्वास्थ्यमा समस्या देखिनसाथ उपचारका लागि अस्पताल पुर्याउँछौं । तर, उपचाररत अवस्थामै मृत्यु हुने गरेको छ,’ ती कर्मचारीले भने, ‘मृत्युपछि पोस्टमार्टमको प्रक्रिया पूरा गर्न खोज्दा आफन्त र परिवारका सदस्यले मान्दैनन् । त्यत्तिकै शव बुझेर लैजान्छन् । जसका कारण मृत्युको कारण पत्ता लगाउन समस्या भइरहेको छ ।’ कारण पत्ता लगाउन नसक्दा कारागारका कैदीबन्दीको सुरक्षा र व्यवस्थापनमा समस्या भइरहेको उनले बताए ।

जेलर ढुंगेल भने कैदीबन्दी तथा थुनुवाको सुरक्षा, उपचार र आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने सवालमा कारागार प्रशासन गम्भीर रहेको बताउँछन् । कुनै कैदीबन्दी तथा थुनुवा बिरामी परेमा तत्काल उपचारका लागि अस्पताल लैजाने गरिएको र कतिपयलाई बचाउन नसकिएको उनको भनाइ छ ।

मोरङ कारागारमा हाल १ हजार १ सय ९६ जना कैदीबन्दी छन् । तीमध्ये २ जना आश्रित बालबालिका, १ सय ११ जना महिला र १ हजार ८३ जना पुरुष रहेको कारागारले जनाएको छ ।

राज्यले ध्यान दिएन

कैदीबन्दीको मृत्यु हुने घटना निरन्तर बढ्न थालेपछि सरोकारवालाले चासो र चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । सरकारले उचित हिसाबले ध्यान दिन नसक्दा राज्यको नियन्त्रणमा रहेका कैदीबन्दीले अकालमा ज्यान गुमाउनु परिरहेको उनीहरुको भनाइ छ ।

अधिवक्ता कोषराज न्यौपाने व्यक्तिले कुनै कसुर गरेमा कानुन अनुसार कारबाही गर्दा वा थुनामा राख्दा उसको बाँच्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्ने जिम्मा राज्यको हुने बताउँछन् । ‘पछिल्लो समय कारागारमा रहेका कैदीबन्दी र थुनुवाको मृत्यु धेरै भइरहेको छ । त्यसको कारण पत्ता लगाएर उचित व्यवस्थापन गर्नेतर्फ राज्यले ध्यान दिन सकेको छैन,’ उनले भने, ‘कसुर गरेको व्यक्तिको बाँच्न पाउने अधिकार पनि अरु व्यक्तिसरह हुन्छ । तर, राज्यले प्रभावकारी हिसाबबाट व्यवस्थापन गर्न नसक्दा कैदीबन्दीले अकालमा ज्यान गुमाइरहेका छन् ।’

अधिवक्ता न्यौपानेका अनुसार धमाधम कैदीबन्दीको मृत्यु भइरहँदा पनि कुनै कदम चाल्न नसक्नु राज्यको लापरबाही हो । उनले उचित बसोबास, खानपान र स्वास्थ्योपचारको अभावमा कैदीबन्दी एवं थुनुवाले अकालमा ज्यान गुमाइरहेको बताए ।

‘कारागारमा कैदीबन्दी र थुनुवालाई बस्ने ठाउँको उचित व्यवस्था छैन । ठाउँ अभावमा कोचिएर बस्नुपर्ने बाध्यता छ । खानपानको समस्या छ । बिरामी हुँदा समयमा उपचार पाउँदैनन्,’ अधिवक्ता न्यौपाने भन्छन् । राज्यको गम्भीर लापरबाहीका कारण कैदीबन्दीको मृत्यु धेरै हुनु दुःखद् भएको उनले बताए ।

अकाल मृत्यु रोक्न र कैदीबन्दी तथा थुनुवाको उचित व्यवस्थापनका लागि कारागार प्रशासन, स्थानीय प्रशासन, मानव अधिकार आयोगलगायतका निकायले ध्यान दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । ‘कैदीबन्दीलाई न्यूनतम आधारभूत सेवा सुविधाबाट नै वञ्चित गरिएको हुन्छ । उनीहरु अनेक पीडा र समस्यामा हुन्छन् । समस्यालाई बेलैमा समाधान गर्नेतर्फ राज्य लाग्नुपर्छ,’ न्यौपानेले भने ।

मोरङका प्रमुख जिल्ला अधिकारी युवराज कट्टेलले पछिल्लो समय कैदीबन्दी र थुनुवाको मृत्यु हुने क्रम बढेको बताए । ‘मृत्यु हुने क्रम बढेपछि हामीले निक्कै चासो दिइरहेका छौं । कतिपय दीर्घ रोगीहरु पनि छन् । उनीहरुसहित सबै कैदीबन्दीको उपचारदेखि बसोबास, खानपानलगायतका सबै कुरा हेरिरहेका छौं,’ उनले भने ।

कैदीबन्दी बिरामी धेरै हुने गरेकाले कारागारभित्र नियमित रूपमा निःशुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालनको तयारी भइरहेको उनले बताए । ‘यस विषयमा कारागार व्यवस्थापन विभागलाई समेत जानकारी गराइसकेका छौं । कारागारभित्रको समस्या पत्ता लगाएर समाधान एवं सुधारको प्रयत्न भइरहेको छ । अहिले हामी कैदीबन्दीको अकाल मृत्यु रोक्नलाई विभिन्न उपायको खोजीमा छौं,’ प्रजिअ कट्टेल भन्छन्, ‘सुरुमा हामी कैदीबन्दी तथा थुनुवाको मृत्युको कारण पहिल्याउँछौं । केही कैदीबन्दीलाई स्थानान्तरणसमेत गरिएको छ । जतिसक्दो चाँडो समस्या समाधान गरेर ‘करेक्सन’ गर्ने योजना छ ।’

मानव अधिकार आयोगको अनुगमन

कैदीबन्दी तथा थुनुवाको मृत्यु हुने क्रम बढेपछि शुक्रबार राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको टोलीले मोरङ कारागारको स्थलगत अनुगमन गरेको छ । आयोगको कोशी प्रदेश कार्यालय विराटनगरबाट खटिएको मानव अधिकार अधिकृत तुलसा कार्की र चिरञ्जीवी कोइरालासहितको टोलीले कारागारको अनुगमन गरेको हो ।

आयोगको टोलीले कारागार प्रशासनसँग कैदीबन्दीको अवस्था, पछिल्लो समय मृत्यु हुने क्रम बढ्नुको कारणलगायत कारागार व्यवस्थापनको सबै पाटोका बारेमा जानकारी लिएको छ । साथै, आयोगले कारागारको सरसफाइ, शौचालय, भान्सा, चमेना गृह, भेटघाट कक्षलगायतको निरीक्षणसमेत गरेको छ ।

अनुगमनका क्रममा कारागारमा देखिएका समस्या र त्यहाँको अवस्थाका बारेमा उल्लेख गरेर प्रतिवेदन तयार पार्दै कारागारको उचित व्यवस्थापनका लागि सरकारलाई निर्देशन दिइने आयोग स्रोतले बतायो । मोरङ कारागारमा पुरुषलाई राख्ने २ वटा ‘ब्लक’ र महिलालाई राख्ने एउटा ‘ब्लक’ छ ।