पराल र माटोमा भरोसा, सरस्वती पूजामा कमाइको आशा

रंगेली । सरस्वती पूजाको मिति नजिकिँदै जाँदा तराईका बजार, बस्ती र खुला आँगनहरूमा माटो, पराल एवं बाँसको गन्ध मिसिएको मौन र जीवित व्यस्तता फैलिन थालेको छ ।

सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने भारतीय कलाकारहरू अहिले दिनरात सरस्वतीको मूर्ति बनाउन तल्लीन छन् । उनीहरू हातको कला प्रयोग गरेर जीवनयापनको खेतीमा व्यस्त छन् ।

मोरङसहित तराईका विभिन्न जिल्लामा हरेक वर्ष मंसिरको पहिलो सातादेखि भारतका सीमावर्ती क्षेत्र आसपासबाट पराल र माटोको भरोसामा कमाइको आशा बोकेर भारतीय कलाकारहरू नेपाल प्रवेश गर्छन् । उनीहरूले स्थानीय घरधनीसँग घर वा जग्गा भाडामा लिएर अस्थायी कार्यशाला बनाउँछन् ।

अनि सरस्वती पूजासम्म निरन्तर मूर्ति निर्माणमा जुट्छन् । यही ३ महिनाको अवधिमा ८० हजारदेखि १ लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने गरेको उनीहरु बताउँछन् ।

मूर्ति निर्माणको प्रक्रिया आफैंमा एक जीवन्त कलायात्रा हो । कलाकारहरूले पराललाई डोरीले कस्सिएर बाँध्दै हात, खुट्टा र शरीरको आधारभूत संरचना तयार पार्छन् ।

त्यसपछि चिम्टाइलो माटोले त्यो आकृतिलाई सावधानीपूर्वक लिपिन्छ । माटोको तह सुकाएपछि घाममा राखेर प्राकृतिक रूपमा सुकाइन्छ र अन्ततः विभिन्न रंग–रोगनले सरस्वतीको शान्त, सौम्य र विद्यारूपी स्वरूप दिइन्छ ।

यसरी तयार भएका मूर्तिहरू आकार, कलात्मकता र सजावटअनुसार बजारमा पठाइन्छन् । भारतको अररियाका कमलानन्द पण्डित विगत ४० वर्षदेखि यही पेसामा संलग्न छन् ।

उनी केही समयदेखि मोरङको पूर्वी–दक्षिणी क्षेत्रमा सरस्वतीको मूर्ति बनाउन व्यस्त छन् । उनले यो पेसा जीवनभरको सहारा बनेको बताउँदै भने, ‘नेपालमा आएर काम गर्दा राम्रो कमाइ हुन्छ । यहाँका मानिसहरूले हाम्रो कलालाई सम्मान गर्छन् ।’

उनका अनुसार एउटा मूर्तिको मूल्य १५ सय रुपैयाँदेखि ७ हजार रुपैयाँसम्म पर्छ । आकार, डिजाइन र रंगको गुणस्तरअनुसार मूल्य निर्धारण हुने गर्छ ।

तराईका जिल्लाहरूमा यस्ता मूर्तिहरूको माग विशेषगरी सरकारी तथा निजी विद्यालयका विद्यार्थीहरूमा उच्च देखिन्छ । वसन्त पञ्चमी अर्थात् सरस्वती पूजाको दिन विद्यार्थीहरूले विद्या, वाणी र बुद्धिकी देवी सरस्वतीको विशेष पूजाआजा गर्न यिनै मूर्तिहरू खरिद गर्छन् ।

विद्यालय, टोल–समुदाय र घर–घरमा हुने पूजाले कलाकारहरूको श्रमलाई बजारसँग जोडिदिन्छ । सीमापारिबाट आएको कला र सीमाभित्रको आस्थाले अद्भुत संगम बनाएको छ ।

सरस्वती पूजाले धार्मिक उत्सव मात्रै नभएर सीमावर्ती कलाकारहरूको जीविकोपार्जन, सांस्कृतिक आदान–प्रदान र परम्परागत हस्तकलाको निरन्तरतासमेत सुनिश्चित गरिरहेको छ । मूर्तिको प्रत्येक तहमा पराल, माटो र रंगसँगै दशकौँको अनुभव, पसिना र श्रद्धा मिसिएको हुन्छ ।