कुरूप बन्दै गएको हिमाली सुन्दरता

Share this
694shares
मुलुकी खबर
तोमनाथ उप्रेती
clock२०८२ चैत ७, शनिबार १०:०७

हिमालय प्रकृतिको अनुपम वरदान हो । श्वेत हिमशिखर, स्वच्छ नदी, हरियाली वनस्पति र शान्त वातावरणले हिमाली क्षेत्रलाई विश्वकै अनुपम सौन्दर्यको प्रतीक बनाएको छ । तर हाल विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् ।

हिमनदीको क्षेत्रफल घट्दै जाँदा नदीहरूको बहाव असन्तुलित बनेको छ । वर्षायाममा अचानक बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्नु तथा हिउँदमा पानीको अभाव हुनु यसैको प्रत्यक्ष परिणाम हो । यसले स्थानीय बासिन्दाको जीवन, कृषि प्रणाली र जैविक विविधतामा गम्भीर प्रभाव पारेको छ ।

हिमाली सुन्दरतामा अर्को चुनौती अनियन्त्रित पर्यटन र फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी देखिएको छ । आरोहण र पदयात्राका क्रममा फालिएका प्लास्टिक, अक्सिजन सिलिन्डर र अन्य फोहोरले हिमशिखरहरू प्रदूषित बनेका छन् । कहिल्यै शुद्ध र निष्कलंक देखिने हिमाली क्षेत्र अहिले मानव लापरवाहीको साक्षी बनेको छ । विकासका नाममा गरिने सडक निर्माण, वन विनाश र असन्तुलित पूर्वाधार विस्तारले पनि प्राकृतिक सन्तुलनलाई कमजोर बनाएको छ ।

जलवायु परिवर्तनको असरले हिमाली सभ्यता र संस्कृतिमा समेत प्रभाव पारेको छ । परम्परागत जीवनशैली, पशुपालन र कृषि प्रणाली मौसमको अनिश्चितताका कारण संकटमा परेका छन् । हिमाली क्षेत्रका समुदायहरू आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत देखिन्छन् । यस परिस्थितिले हामीलाई गम्भीर आत्ममूल्यांकन गर्न बाध्य बनाएको छ । प्रकृतिको दोहन र असावधानीपूर्ण व्यवहारले अल्पकालीन लाभ त दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा यसको मूल्य अत्यन्त महँगो पर्ने निश्चित छ ।

हिमालय केवल नेपाल वा दक्षिण एसियाको मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको साझा सम्पदा हो । यो दक्षिण एसियाको जीवनरेखा, जलस्रोतको मूल आधार र जैविक विविधताको महत्वपूर्ण केन्द्र पनि हो । तर पछिल्ला दशकहरूमा तापक्रम वृद्धिसँगै नदीहरूको जलप्रवाहमा अस्थिरता आएको छ ।

कतै बाढी र पहिरोको जोखिम बढेको छ भने कतै दीर्घकालीन खडेरीको समस्या देखिन थालेको छ । हिमाली वन, जडीबुटी, वन्यजन्तु र चराचर प्रजातिहरूको अस्तित्व नै जोखिममा परेको छ । जैविक विविधता घट्दै जाँदा पारिस्थितिक सन्तुलन समेत बिग्रिएको छ ।

पृथ्वीको ‘छत’ भनेर चिनिने यो क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको प्रभावप्रति अत्यन्त संवेदनशील छ । विगत केही दशकमा तापक्रम वृद्धिदर र वर्षा प्रणालीमा देखिएको असमानताले नदी तटीय क्षेत्रमा बाढी, भूस्खलन र जलस्रोत संकट निम्त्याएको छ ।

हिमाली समुदायका साना गाउँहरू यी परिवर्तित परिस्थितिबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन् । उनीहरूको कृषि, जडीबुटी उत्पादन, पशुपालन र दैनिक जीवन कष्टकर बन्दै गएको छ । अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र वन विनाशले चरम मौसमी घटनाहरू बढाएका छन् ।

नेपालजस्ता हिमाली मुलुकमा हिमनदी पग्लनु, खडेरी र वर्षाको अनियमितताले खाद्य सुरक्षामा समेत जोखिम बढाएको छ । गिट्टीको ओसारपसार र योजनाविनाका सडक खन्ने कार्यले माटोको उर्वरा शक्ति घटाएको छ । यसले गर्दा ग्रामीण जनसंख्या र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पुगेको छ ।

जलस्रोतमा पनि संकट देखिएको छ । हिमाली क्षेत्रका पानीका स्रोतहरू सुक्दै गएका छन् भने भूमिगत जल भण्डार घट्दो क्रममा छ । यसले जलविद्युत उत्पादन क्षमता घटाउनुका साथै निर्माणाधीन आयोजना र प्रसारण लाइनहरू बाढी-पहिरोले क्षतिग्रस्त बनाइरहेको छ ।

मानव जातिको भविष्य जलवायु सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । तापक्रम वृद्धिका कारण समुद्री सतह बढ्दै जाँदा तटीय सहरहरू डुबानको खतरामा छन् । अबको एकमात्र विकल्प दिगो विकासको बाटो अपनाउनु हो ।

हरित ऊर्जाको प्रयोग, वन संरक्षण, जलस्रोतको जगेर्ना र विश्वस्तरमै वातावरणमैत्री नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नु अनिवार्य भएको छ । यदि मानव जातिले प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गर्न सकेन भने न हिमाल बाँच्छ, न मानिस । आजको चेतना नै भविष्यको सुरक्षाको आधार हो ।

विकास मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष भए पनि ऊर्जा, पूर्वाधार र उद्योगका नाममा हुने अत्यधिक उत्खननले वातावरण प्रदूषित बनाएको छ । यसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँदै जलवायु परिवर्तनलाई झन् तीव्र बनाएको छ । वर्षाको अनिश्चितताले कृषिमा निर्भर जनताको जीवनमा संकट ल्याएको छ । हिमाल पग्लँदा हिमताल विष्फोटको जोखिम बढ्छ, जसले बस्ती र खेतीपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ । यद्यपि नवीकरणीय ऊर्जा, वातावरणमैत्री कृषि र हरियाली पूर्वाधारमार्फत यो संकट न्यूनीकरण गर्न सम्भव छ ।

हिमाली जलस्रोत नेपालको विकासको मुख्य आधार हो । सिँचाइमा पानीको कमी, माटोको क्षरण र असामयिक बाढीले उत्पादन घटाउँदा किसानको जीवनयापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ । यस संकटको समाधानका लागि तात्कालिकभन्दा पनि दीर्घकालीन र वैज्ञानिक रणनीति आवश्यक छ । स्मार्ट जल व्यवस्थापन, विपद् पूर्वतयारी र जलवायु अनुकूलन नीतिहरूलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले मात्र स्थायी समाधान सम्भव हुन्छ । हिमालयको संरक्षण भनेको प्रकृतिको मात्र रक्षा होइन, यो भावी पुस्ताको जीवन सुरक्षा र समग्र मानव सभ्यताको हितसँग जोडिएको विषय हो ।

तपाइको प्रतिक्रिया
मत्स्यपोखरीमा चार दिन पर्यटन, संस्कृति र साहित्यको उत्सव
राप्रपामा अध्यक्षका लागि आधा दर्जन नेताको दौडधुप, लिङ्देनलाई चुनौती
लुम्बिनीले टस जितेर बलिङ रोज्दा सुदूरपश्चिम पहिले ब्याटिङ गर्दै
विराटनगरमा कर दिवस मनाइयो, करदातामैत्री प्रणालीमा जोड
प्रहरीको नाममा भ्रामक सूचना फैलाउने दुई जना नियन्त्रणमा पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
नोबेल मेडिकल कलेज छैटौँ पटक उत्कृष्ट करदाता सम्मानबाट सम्मानित
रुसी खगोल विज्ञान ओलम्पियाडमा एभरेस्टकी स्नेहालाई कांस्य
सुनसरीलाई सीसीटीभी निगरानीमा राख्ने योजना, २५० वटा जडान गरिँदै
दानबहादुर कार्कीको रिटमा बुधबार सर्वोच्चमा सुनुवाइ हुँदै
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.