कुरूप बन्दै गएको हिमाली सुन्दरता

हिमालय प्रकृतिको अनुपम वरदान हो । श्वेत हिमशिखर, स्वच्छ नदी, हरियाली वनस्पति र शान्त वातावरणले हिमाली क्षेत्रलाई विश्वकै अनुपम सौन्दर्यको प्रतीक बनाएको छ । तर हाल विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धिका कारण हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन् ।

हिमनदीको क्षेत्रफल घट्दै जाँदा नदीहरूको बहाव असन्तुलित बनेको छ । वर्षायाममा अचानक बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्नु तथा हिउँदमा पानीको अभाव हुनु यसैको प्रत्यक्ष परिणाम हो । यसले स्थानीय बासिन्दाको जीवन, कृषि प्रणाली र जैविक विविधतामा गम्भीर प्रभाव पारेको छ ।

हिमाली सुन्दरतामा अर्को चुनौती अनियन्त्रित पर्यटन र फोहोर व्यवस्थापनको कमजोरी देखिएको छ । आरोहण र पदयात्राका क्रममा फालिएका प्लास्टिक, अक्सिजन सिलिन्डर र अन्य फोहोरले हिमशिखरहरू प्रदूषित बनेका छन् । कहिल्यै शुद्ध र निष्कलंक देखिने हिमाली क्षेत्र अहिले मानव लापरवाहीको साक्षी बनेको छ । विकासका नाममा गरिने सडक निर्माण, वन विनाश र असन्तुलित पूर्वाधार विस्तारले पनि प्राकृतिक सन्तुलनलाई कमजोर बनाएको छ ।

जलवायु परिवर्तनको असरले हिमाली सभ्यता र संस्कृतिमा समेत प्रभाव पारेको छ । परम्परागत जीवनशैली, पशुपालन र कृषि प्रणाली मौसमको अनिश्चितताका कारण संकटमा परेका छन् । हिमाली क्षेत्रका समुदायहरू आफ्नो अस्तित्व जोगाउन संघर्षरत देखिन्छन् । यस परिस्थितिले हामीलाई गम्भीर आत्ममूल्यांकन गर्न बाध्य बनाएको छ । प्रकृतिको दोहन र असावधानीपूर्ण व्यवहारले अल्पकालीन लाभ त दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा यसको मूल्य अत्यन्त महँगो पर्ने निश्चित छ ।

हिमालय केवल नेपाल वा दक्षिण एसियाको मात्र होइन, सम्पूर्ण विश्वको साझा सम्पदा हो । यो दक्षिण एसियाको जीवनरेखा, जलस्रोतको मूल आधार र जैविक विविधताको महत्वपूर्ण केन्द्र पनि हो । तर पछिल्ला दशकहरूमा तापक्रम वृद्धिसँगै नदीहरूको जलप्रवाहमा अस्थिरता आएको छ ।

कतै बाढी र पहिरोको जोखिम बढेको छ भने कतै दीर्घकालीन खडेरीको समस्या देखिन थालेको छ । हिमाली वन, जडीबुटी, वन्यजन्तु र चराचर प्रजातिहरूको अस्तित्व नै जोखिममा परेको छ । जैविक विविधता घट्दै जाँदा पारिस्थितिक सन्तुलन समेत बिग्रिएको छ ।

पृथ्वीको ‘छत’ भनेर चिनिने यो क्षेत्र जलवायु परिवर्तनको प्रभावप्रति अत्यन्त संवेदनशील छ । विगत केही दशकमा तापक्रम वृद्धिदर र वर्षा प्रणालीमा देखिएको असमानताले नदी तटीय क्षेत्रमा बाढी, भूस्खलन र जलस्रोत संकट निम्त्याएको छ ।

हिमाली समुदायका साना गाउँहरू यी परिवर्तित परिस्थितिबाट प्रत्यक्ष प्रभावित छन् । उनीहरूको कृषि, जडीबुटी उत्पादन, पशुपालन र दैनिक जीवन कष्टकर बन्दै गएको छ । अनियन्त्रित औद्योगिकीकरण, जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोग र वन विनाशले चरम मौसमी घटनाहरू बढाएका छन् ।

नेपालजस्ता हिमाली मुलुकमा हिमनदी पग्लनु, खडेरी र वर्षाको अनियमितताले खाद्य सुरक्षामा समेत जोखिम बढाएको छ । गिट्टीको ओसारपसार र योजनाविनाका सडक खन्ने कार्यले माटोको उर्वरा शक्ति घटाएको छ । यसले गर्दा ग्रामीण जनसंख्या र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रतिकूल असर पुगेको छ ।

जलस्रोतमा पनि संकट देखिएको छ । हिमाली क्षेत्रका पानीका स्रोतहरू सुक्दै गएका छन् भने भूमिगत जल भण्डार घट्दो क्रममा छ । यसले जलविद्युत उत्पादन क्षमता घटाउनुका साथै निर्माणाधीन आयोजना र प्रसारण लाइनहरू बाढी-पहिरोले क्षतिग्रस्त बनाइरहेको छ ।

मानव जातिको भविष्य जलवायु सन्तुलनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको छ । तापक्रम वृद्धिका कारण समुद्री सतह बढ्दै जाँदा तटीय सहरहरू डुबानको खतरामा छन् । अबको एकमात्र विकल्प दिगो विकासको बाटो अपनाउनु हो ।

हरित ऊर्जाको प्रयोग, वन संरक्षण, जलस्रोतको जगेर्ना र विश्वस्तरमै वातावरणमैत्री नीतिहरू कार्यान्वयन गर्नु अनिवार्य भएको छ । यदि मानव जातिले प्रकृतिसँग सन्तुलन कायम गर्न सकेन भने न हिमाल बाँच्छ, न मानिस । आजको चेतना नै भविष्यको सुरक्षाको आधार हो ।

विकास मानव सभ्यताको आवश्यक पक्ष भए पनि ऊर्जा, पूर्वाधार र उद्योगका नाममा हुने अत्यधिक उत्खननले वातावरण प्रदूषित बनाएको छ । यसले हरितगृह ग्यास उत्सर्जन बढाउँदै जलवायु परिवर्तनलाई झन् तीव्र बनाएको छ । वर्षाको अनिश्चितताले कृषिमा निर्भर जनताको जीवनमा संकट ल्याएको छ । हिमाल पग्लँदा हिमताल विष्फोटको जोखिम बढ्छ, जसले बस्ती र खेतीपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ । यद्यपि नवीकरणीय ऊर्जा, वातावरणमैत्री कृषि र हरियाली पूर्वाधारमार्फत यो संकट न्यूनीकरण गर्न सम्भव छ ।

हिमाली जलस्रोत नेपालको विकासको मुख्य आधार हो । सिँचाइमा पानीको कमी, माटोको क्षरण र असामयिक बाढीले उत्पादन घटाउँदा किसानको जीवनयापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ । यस संकटको समाधानका लागि तात्कालिकभन्दा पनि दीर्घकालीन र वैज्ञानिक रणनीति आवश्यक छ । स्मार्ट जल व्यवस्थापन, विपद् पूर्वतयारी र जलवायु अनुकूलन नीतिहरूलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले मात्र स्थायी समाधान सम्भव हुन्छ । हिमालयको संरक्षण भनेको प्रकृतिको मात्र रक्षा होइन, यो भावी पुस्ताको जीवन सुरक्षा र समग्र मानव सभ्यताको हितसँग जोडिएको विषय हो ।