ब्रह्माण्ड, जीवन र सभ्यताको दार्शनिक अन्वेषण

एक दिन म आकाशतिर हेरिरहेको थिएँ । असंख्य ताराहरू चम्किरहेका थिए । आकाश शान्त देखिन्थ्यो। तर मेरो मनमा प्रश्नहरूको आँधी चलिरहेको थियो। यो ब्रह्माण्ड कहाँबाट आयो ? पृथ्वी कसरी बन्यो ? जीवनको सुरुवात कसरी भयो ? अनि मानिस कसरी चेतनशील प्राणी बन्यो ? यी प्रश्न सामान्य देखिन्छन् । तर यिनै प्रश्नले मानव सभ्यताको बौद्धिक यात्रालाई दिशा दिएका छन्। म सोच्न थाल्छु—मानिसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि आफूले जानेका कुरा मात्र होइनन्। आफूले अझै जान्न नसकेका कुरा सोध्ने साहस पनि हो।

म ब्रह्माण्डको इतिहासतर्फ फर्किन्छु। वैज्ञानिक प्रमाणअनुसार ब्रह्माण्डको उमेर करिब १३.८ अर्ब वर्ष छ। यसको प्रारम्भिक अवस्थालाई आधुनिक विज्ञानले महाविस्फोट अर्थात् बिग–ब्याङ सिद्धान्तबाट व्याख्या गर्छ। यो सामान्य विस्फोटजस्तो थिएन । अन्तरिक्षभित्र कुनै वस्तु विस्फोट भएको मात्र घटना पनि थिएन। स्वयं अन्तरिक्ष विस्तार हुँदै गएको प्रक्रिया थियो। समय बित्दै गयो। पदार्थ र ऊर्जा विकसित भए। ताराहरू बने। आकाशगंगाहरू बने । ब्रह्माण्डले क्रमशः जटिल संरचना प्राप्त गर्‍यो।

यो तथ्यले मलाई एउटा गहिरो प्रश्न सोध्न प्रेरित गर्छ। हामीले ब्रह्माण्डको इतिहासबारे धेरै कुरा जानिसकेका छौँ। तर यसको अस्तित्वको अन्तिम कारण के हो ? बिग–ब्याङले प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको विकासबारे वैज्ञानिक व्याख्या दिन्छ। तर अस्तित्व किन छ भन्ने दार्शनिक प्रश्न अझै खुला छ। विज्ञानले प्रमाण खोज्छ। दर्शनले आधारभूत मान्यतामाथि प्रश्न गर्छ। दुवैको आफ्नै विधि छ। दुवैलाई एउटै प्रश्नको एउटै उत्तर दिन बाध्य पार्नु उचित हुँदैन।
कार्ल सागनको कोसमोस पढ्दा ब्रह्माण्डको विशालता र मानव जिज्ञासाको शक्ति सम्झिन्छु। स्टीफन हकिङको समयको संक्षिप्त इतिहास ले समय, अन्तरिक्ष र ब्रह्माण्डका नियमबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। यी पुस्तकहरूले मलाई एउटा कुरा सिकाउँछन्। ज्ञानको विस्तारसँगै अज्ञानको सीमा बोध पनि बढ्छ। हामीले जति धेरै बुझ्छौँ, त्यति नै नयाँ प्रश्नहरू जन्मिन्छन्। सायद यही ज्ञानको वास्तविक सौन्दर्य हो।

अब म पृथ्वीतर्फ फर्किन्छु। करिब ४.५४ अर्ब वर्षअघि पृथ्वीको निर्माण भयो। प्रारम्भिक पृथ्वी तातो थियो। यसको सतहमा तीव्र भूगर्भीय गतिविधि हुन्थ्यो। समयसँगै पृथ्वी चिसिँदै गयो। महासागर बने। वातावरण परिवर्तन हुँदै गयो। जीवनका लागि आवश्यक परिस्थिति विकसित भए। जीवनको प्रारम्भिक इतिहासबारे अझै अनुसन्धान जारी छ। उपलब्ध प्रमाणले पृथ्वीमा अति प्राचीन सूक्ष्म जीवन कम्तीमा करिब ३.५ अर्ब वर्षअघि अस्तित्वमा रहेको देखाउँछन् ।

म सोच्दछु—जीवनको सुरुवात कति अद्भुत रहस्य हो ! निर्जीव पदार्थबाट जीवन कसरी उत्पन्न भयो ? कुन रासायनिक प्रक्रियाले पहिलो जीवित प्रणाली निर्माण गर्‍यो ? वैज्ञानिकहरूले विभिन्न सम्भावनाको अध्ययन गरिरहेका छन्। तर सबै विवरण अझै स्पष्ट भएका छैनन्। अपूर्ण ज्ञानलाई स्वीकार गर्नु कमजोरी होइन। त्यो वैज्ञानिक इमानदारी हो। प्रमाण नपुगेको ठाउँमा निश्चित निष्कर्ष सुनाउनु ज्ञानको अभ्यास होइन।

जीवनको विकाससँगै पृथ्वीमा असंख्य प्रजाति देखा परे। कतिपय लोप भए। कतिपय वातावरणअनुसार अनुकूलित भए। चार्ल्स डार्विनको प्रजातिहरूको उत्पत्ति ले प्राकृतिक छनोटमार्फत प्रजातिको विकास बुझ्ने आधार प्रदान गर्‍यो । विकासवादले जीवनका विविध रूपहरूबीचको सम्बन्ध व्याख्या गर्छ। यसले मानिसलाई प्रकृतिबाट अलग राख्दैन। बरु जीवनको साझा इतिहासभित्र राख्छ।

आधुनिक मानव अर्थात् होमो सेपियन्सको विकास अफ्रिकामा करिब तीन लाख वर्षअघि भएको वैज्ञानिक प्रमाणले देखाउँछन्। मानव एकै दिनमा बनेको होइन। यो दीर्घ विकास प्रक्रियाको परिणाम हो। शरीरको संरचना विकसित भयो। मस्तिष्कको क्षमता विस्तार भयो। उपकरण निर्माण गर्ने सीप बढ्यो। भाषा र सामाजिक सहकार्यले मानव जीवनलाई नयाँ दिशा दिए। मानिसले अनुभवबाट सिक्यो। ज्ञान अर्को पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्‍यो। यही क्षमताले मानवलाई आफ्नो परिवेश परिवर्तन गर्न सक्षम बनायो।

तर म आफैँलाई सोध्छु—मानिसलाई वास्तवमै मानव बनाउने कुरा के हो ? ठूलो मस्तिष्क ? विकसित भाषा ? उपकरण बनाउने क्षमता ? यी सबै महत्त्वपूर्ण छन्। तर मानवताको पूर्ण अर्थ यतिमै सीमित छैन। आफ्नो कर्मबारे सोच्न सक्नु, अरूको पीडा अनुभूत गर्न सक्नु, अन्यायको विरोध गर्न सक्नु र आफ्नो व्यवहार सुधार्न सक्नु पनि मानव चेतनाका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। बुद्धि मानिसको शक्ति हो। तर विवेकबिनाको बुद्धि विनाशको साधन पनि बन्न सक्छ।

मानव इतिहासमा अर्को ठूलो परिवर्तन कृषि क्रान्ति थियो। करिब १२ हजार वर्षअघि विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा कृषि र पशुपालनका अभ्यास विकसित हुन थाले। मानिसले केही स्थानमा स्थायी बसोबास गर्न थाल्यो । बस्तीहरू विस्तार भए । उत्पादन बढ्यो । श्रम विभाजन विकसित भयो। व्यापार र सामाजिक संस्थाहरू निर्माण भए। त्यसपछि नगर र राज्य व्यवस्थाको विकासले मानव समाजलाई अझ जटिल बनायो ।

तर कृषि क्रान्तिले सबै समस्या समाधान गरेन । स्थायी बसोबाससँगै सम्पत्तिको असमानता बढ्न सक्थ्यो। स्रोतसाधनमाथिको नियन्त्रणले शक्ति संघर्ष जन्माउन सक्थ्यो। राज्य व्यवस्थाले सुरक्षा र संगठन दियो। तर शासनको दुरुपयोगले शोषण पनि बढाउन सक्थ्यो। इतिहास केवल प्रगतिको कथा होइन। यो अवसर र अन्याय, सिर्जना र विनाश, सहकार्य र द्वन्द्वको मिश्रित कथा हो ।

मेसोपोटामिया, इजिप्ट, सिन्धु उपत्यका र प्राचीन चीनका सभ्यताहरू सम्झिन्छु । मेसोपोटामियामा लेखन, नगर प्रशासन र कानुनी परम्पराहरू विकसित भए। इजिप्टले वास्तुकला र राज्य संगठनमा उल्लेखनीय उपलब्धि हासिल गर्‍यो। सिन्धु उपत्यकाका नगरहरू व्यवस्थित सडक र जल निकास प्रणालीका लागि प्रसिद्ध थिए। चीनमा कृषि, दर्शन, प्रविधि र प्रशासनिक परम्पराहरू विकसित भए। यी सभ्यताहरूले मानव इतिहासलाई महत्त्वपूर्ण योगदान दिए।

तर एउटा प्रश्न अझै मेरो मनमा उठ्छ। सभ्यताको मापन केबाट गर्ने ? विशाल भवनबाट ? शक्तिशाली सेनाबाट ? उत्पादन र व्यापारबाट ? यी उपलब्धि महत्त्वपूर्ण छन्। तर सभ्यता मानिसले मानिसलाई कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने कुराबाट पनि मापन हुनुपर्छ। यदि कुनै समाजसँग भव्य भवन छन्, तर न्याय छैन भने त्यसको विकास अपूर्ण हुन्छ। यदि प्रविधि छ, तर करुणा छैन भने त्यसको प्रगति खतरनाक बन्न सक्छ। यदि ज्ञान छ, तर नैतिक जिम्मेवारी छैन भने त्यसले मानवतालाई सुरक्षित राख्न सक्दैन।

मानिसले ब्रह्माण्डलाई बुझ्ने क्रममा धार्मिक र आध्यात्मिक दृष्टिकोणहरू पनि निर्माण गर्‍यो। प्रकृतिका रहस्यले उसलाई विस्मित बनाए। जन्म, मृत्यु, समय र अस्तित्वले उसलाई गहिरो प्रश्न सोध्न प्रेरित गरे। विभिन्न समाजले आफ्नै अनुभव र सांस्कृतिक परम्पराअनुसार सृष्टिको व्याख्या गरे। धर्मले जीवनको अर्थ, नैतिकता र सामुदायिक पहिचानबारे मार्गदर्शन प्रदान गर्‍यो। दर्शनले सत्य, ज्ञान र अस्तित्वका आधारभूत प्रश्नहरू उठायो।

हिन्दु दार्शनिक परम्परामा ब्रह्म, आत्मा र सृष्टिको सम्बन्धबारे गहिरो चिन्तन पाइन्छ। उपनिषद्हरूले आत्मबोध र परम सत्यको खोजलाई महत्त्व दिन्छन्। केही हिन्दु परम्पराले सृष्टिलाई सिर्जना, संरक्षण र संहारको चक्रका रूपमा व्याख्या गर्छन्। यी विचारले ब्रह्माण्डलाई बुझ्ने आध्यात्मिक मार्ग प्रस्तुत गर्छन्। तर हिन्दु दर्शनभित्र पनि विविध मान्यता छन्। सबैले एउटै व्याख्या स्वीकार गर्दैनन्।

बौद्ध दर्शनले स्थायी र स्वतन्त्र अस्तित्वको धारणामाथि प्रश्न गर्छ। प्रतीत्यसमुत्पादले वस्तु र घटनाहरू कारण तथा परिस्थितिमा निर्भर रहेको बताउँछ। अनित्यताको शिक्षाले परिवर्तनलाई जीवनको आधारभूत विशेषता मान्छ। धम्मपद ले मन, आचरण र आत्मअनुशासनको महत्त्व सम्झाउँछ। यस दृष्टिकोणमा मानव जीवनको प्रश्न ब्रह्माण्ड कसले बनायो भन्नेमा मात्र सीमित छैन। दुःख किन उत्पन्न हुन्छ र त्यसलाई कसरी कम गर्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

यहुदी, इसाई र इस्लाम धर्ममा परमेश्वरको सृष्टिसम्बन्धी मान्यता केन्द्रीय स्थानमा छन्। यी परम्पराले मानव जीवनलाई नैतिक उत्तरदायित्वसँग जोड्छन्। अर्कोतर्फ प्लेटोको टिमायस जस्ता दार्शनिक कृतिले ब्रह्माण्डको संरचना र व्यवस्थाबारे प्राचीन चिन्तन प्रस्तुत गर्छन्। विभिन्न दृष्टिकोणका आधार र विधि फरक छन्। तिनलाई बुझ्दा ऐतिहासिक सन्दर्भ र प्रमाणको प्रकृतिलाई ध्यान दिनुपर्छ। धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक सिद्धान्तलाई एउटै विधिबाट प्रमाणित गरिने कुरा होइन।

अब म आधुनिक युगतर्फ हेर्छु। औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादनको स्वरूप बदल्यो। चिकित्सा विज्ञानले जीवन बचाउने क्षमता बढायो। सञ्चार प्रविधिले दूरी घटायो। डिजिटल प्रणालीले ज्ञान र सूचनाको पहुँच विस्तार गर्‍यो। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसको काम गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न थालेको छ। मानवले आफ्नो क्षमताको नयाँ सीमा खोजिरहेको छ।

तर प्रविधिको विकाससँगै नैतिक प्रश्न पनि जटिल भएका छन्। के सबै प्रविधिगत उपलब्धि मानव कल्याणका लागि प्रयोग भइरहेका छन् ? के आर्थिक प्रगतिले सबैलाई समान अवसर दिएको छ ? के हामीले पृथ्वीको सीमित स्रोतसाधनको सम्मान गरेका छौँ ? जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको क्षय, युद्ध र असमानताले आधुनिक सभ्यताका कमजोरी उजागर गरेका छन्। ज्ञान बढेको छ। तर विवेक पनि त्यही अनुपातमा बढेको छ त ?
युभाल नोआ हरारीको सेपियन्स ले मानव प्रजातिको इतिहास र सामाजिक संगठनबारे व्यापक प्रश्न उठाउँछ। यसको व्याख्यालाई इतिहासको अन्तिम सत्यका रूपमा होइन, विचार गर्न प्रेरित गर्ने एउटा प्रभावशाली दृष्टिकोणका रूपमा लिनुपर्छ। इतिहास बुझ्नु भनेको घटनाहरूको मिति कण्ठ गर्नु मात्र होइन। मानिसले आफ्नो संसार कसरी निर्माण गर्‍यो, शक्ति कसरी बाँड्यो र साझा विश्वासले समाजलाई कसरी आकार दियो भन्ने बुझ्नु पनि हो।

म फेरि आकाशतिर फर्किन्छु। ब्रह्माण्डको विशालतामा पृथ्वी एउटा सानो ग्रह हो। मानव इतिहास ब्रह्माण्डीय समयको तुलनामा अत्यन्त छोटो छ। तर यही सानो ग्रहमा मानिसले ताराहरूको प्रकाश अध्ययन गर्न सक्यो। आफ्नो उत्पत्तिबारे प्रश्न गर्न सक्यो। विगतको इतिहास अभिलेख गर्न सक्यो। भविष्यका सम्भावनाबारे चिन्तन गर्न सक्यो। यो क्षमता असाधारण छ। तर यसले हामीलाई प्रकृतिको मालिक बनाउँदैन। बरु अझ जिम्मेवार बनाउँछ।

अन्ततः म एउटा निष्कर्षमा पुग्छु। ब्रह्माण्डको अध्ययनले हाम्रो जिज्ञासा विस्तार गर्छ। मानव विकासको अध्ययनले हाम्रो जैविक इतिहास बुझाउँछ। सभ्यताको इतिहासले हाम्रो सामाजिक उपलब्धि र कमजोरी देखाउँछ। दर्शनले आधारभूत प्रश्न उठाउँछ। धर्म र आध्यात्मिक परम्पराले धेरै मानिसलाई अर्थ, आस्था र नैतिक दिशाको खोजीमा सहयोग गर्छन्। यी सबैलाई तिनको आफ्नै स्वरूपमा बुझ्नु आवश्यक छ। जहाँ वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध छन्, त्यहाँ प्रमाणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जहाँ दार्शनिक प्रश्न छन्, त्यहाँ तर्क र आलोचनात्मक चिन्तन आवश्यक हुन्छ। जहाँ आस्था छ, त्यहाँ त्यसको सांस्कृतिक र आध्यात्मिक महत्त्व बुझ्नुपर्छ।

अब म आफूलाई सोध्छु—ब्रह्माण्डको उत्पत्ति जान्नु मात्र पर्याप्त छ ? मानवको विकास क्रम बुझ्नु मात्र पर्याप्त छ ? प्राचीन सभ्यताको उपलब्धि सम्झनु मात्र पर्याप्त छ ? सायद छैन। ज्ञानले हाम्रो जिम्मेवारी पनि बढाउनुपर्छ। हामीले प्रकृतिको संरक्षण गर्नुपर्छ। विज्ञानलाई मानव कल्याणमा प्रयोग गर्नुपर्छ। असमानता घटाउनुपर्छ। न्याय र शान्तिको आधार बलियो बनाउनुपर्छ। फरक विचारप्रति सहिष्णु हुनुपर्छ। भविष्यका पुस्ताका लागि बस्न योग्य पृथ्वी छोड्नुपर्छ।

मेरो चिन्तन फेरि त्यही तारामय आकाशमा पुग्छ। म बुझ्छु—हामी ब्रह्माण्डको केन्द्र होइनौँ। तर हामीसँग ब्रह्माण्डबारे प्रश्न गर्ने चेतना छ। हामी अनन्त ज्ञानका स्वामी होइनौँ। तर सिक्ने क्षमता हामीसँग छ। हामी पूर्ण छैनौँ। तर आफूलाई सुधार्न सक्छौँ। यही सम्भावनामा मानव सभ्यताको वास्तविक आशा निहित छ।
सायद हाम्रो महानता सबै रहस्यको उत्तर पाइसक्नुमा छैन। प्रमाणको सम्मान गर्दै प्रश्न गरिरहनुमा छ। आफ्नो सीमा बोध राख्दै ज्ञान विस्तार गर्नुमा छ। बुद्धिलाई विवेकसँग जोड्नुमा छ। र आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्दै सम्पूर्ण जीवनप्रति जिम्मेवार बन्नुमा छ।

ब्रह्माण्डको कथा अझै जारी छ। मानव सभ्यताको कथा पनि अधुरै छ। अब त्यस कथाको आगामी अध्याय कस्तो हुनेछ भन्ने प्रश्न हाम्रो हातमा पनि छ। हामी विनाश, असमानता र अहंकारको बाटो रोज्न सक्छौँ। अथवा ज्ञान, करुणा, न्याय र सहअस्तित्वको बाटो रोज्न सक्छौँ। मेरो विश्वास छ—मानवताको उज्ज्वल भविष्य दोस्रो बाटोमै सम्भव छ।

(लेखक– उपसचिव, नेपाल सरकार)