गोवर्धन पूजा : प्रकृतिप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने पर्व

विराटनगर । तिहारको चौथो दिन मनाइने गोवर्धन पूजा हिन्दू धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो । यस दिन भगवान् श्रीकृष्ण र गोवर्धन पर्वतको पूजा गरिन्छ । धार्मिक मान्यताअनुसार द्वापर युगमा भगवान् कृष्णले गोवर्धन पर्वत उचालेर गोकुलवासी र उनीहरूका गाईवस्तुलाई भारी वर्षा र इन्द्रको प्रकोपबाट बचाएको घटनाको सम्झनामा यो पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको हो ।

श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धमा वर्णन गरिएअनुसार द्वापर युगमा गोकुलवासीले वर्षाका देवता इन्द्रको पूजा गर्ने तयारी गरेका थिए । त्यतिबेला भगवान् कृष्णले इन्द्रको पूजा गर्नुभन्दा आफूहरूको जीवन र जीविकाको आधार बनेको गोवर्धन पर्वत, वनजंगल, गाईवस्तु र प्रकृतिको सम्मान गर्नुपर्ने बताए ।

कृष्णको सुझावअनुसार गोकुलवासीले गोवर्धन पर्वतको पूजा गरेपछि इन्द्र क्रोधित भए । उनले ठूलो वर्षा गराएर गोकुलमा विपत्ति निम्त्याउन खोजे । त्यसबाट गाउँले र पशुचौपायालाई जोगाउन कृष्णले आफ्नो कान्छी औँलाले गोवर्धन पर्वत उठाएर सात दिनसम्म सबैलाई आश्रय दिएको धार्मिक कथा छ । अन्ततः इन्द्रले आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्दै कृष्णको महिमा मानेको प्रसङ्ग पनि उक्त कथामा उल्लेख छ ।

गोबरबाट पर्वतको आकृति बनाएर पूजा

गोवर्धन पूजाका दिन घरको आँगन वा पूजास्थलमा गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको प्रतीकात्मक आकृति बनाइन्छ । त्यसमा फूल, अक्षता, धूप, दीप र अन्य पूजासामग्री चढाएर भगवान् कृष्णको स्मरण गरिन्छ । कतिपय स्थानमा गोवर्धन पर्वतको प्रतीक बनाएर त्यसको परिक्रमा गर्ने चलन पनि छ ।

यस दिन विभिन्न परिकार तयार गरी भगवान् कृष्णलाई भोग लगाउने परम्परा छ । अन्न तथा विभिन्न खाद्य परिकारको सामूहिक भोगलाई अन्नकूट भनिन्छ । ‘अन्नकूट’ को अर्थ अन्नको थुप्रो हो । मन्दिर तथा धार्मिक स्थलमा विभिन्न परिकार सजाएर भगवान्लाई अर्पण गर्ने चलन पनि छ ।

पूजाविधि र परम्परा स्थानअनुसार फरक हुन सक्छन् । कतिपय समुदायले गोबरबाट पर्वतको आकृति बनाएर पूजा गर्छन् भने कतिपयले अन्नकूट र कृष्णको आराधनालाई विशेष महत्व दिन्छन् ।

प्रकृति र जीविकाको आधारप्रति कृतज्ञता

गोवर्धन पूजाको धार्मिक कथाले प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्धलाई विशेष महत्व दिएको छ । मानिसको जीवन जमिन, पानी, वनजंगल, पशुपन्छी र प्राकृतिक स्रोतमा निर्भर हुन्छ । त्यसैले आफ्नो जीवन धान्ने प्रकृति र स्रोतसाधनको सम्मान तथा संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश यस पर्वसँग जोडिएको छ ।

गोवर्धन पर्वतलाई गोकुलवासीको जीवन र जीविकाको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यसले प्रकृतिले मानिसलाई दिएको योगदान सम्झाउने र त्यसप्रति कृतज्ञ हुन प्रेरित गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक अर्थ राख्छ । इन्द्रको अहंकार र कृष्णको प्रकृतिप्रतिको सम्मानको प्रसङ्गले शक्ति र पदभन्दा जीवन धान्ने आधारको महत्व ठूलो हुन्छ भन्ने व्याख्या पनि गरिन्छ ।

गोरु तिहारसँग सम्बन्ध

नेपालमा तिहारको चौथो दिन गोवर्धन पूजा र गोरु तिहार एकै दिन मनाउने चलन छ । तर धार्मिक प्रसङ्गका हिसाबले यी दुईको आधार फरक छन् । गोवर्धन पूजा भगवान् कृष्ण र गोवर्धन पर्वतसँग जोडिएको छ भने गोरु तिहार कृषि कर्ममा गोरुले पुर्‍याएको योगदानप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्परा हो ।

परम्परागत कृषि प्रणालीमा गोरुले खेत जोत्न, दाइँ गर्न र कृषि उपज ओसारपसार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ । त्यसैले गोरु तिहारका दिन गोरुलाई नुहाइदिने, माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठा खानेकुरा खुवाउने चलन छ ।

यसै दिन नेवार समुदायले म्हः पूजा पनि मनाउँछ । म्हः पूजामा आफ्नै शरीर र अस्तित्वको पूजा गरी सुख, शान्ति, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गरिन्छ ।

यसरी एउटै दिन मनाइने भए पनि गोवर्धन पूजा, गोरु तिहार र म्हः पूजाका आ–आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक विशेषता छन् । गोवर्धन पूजाले प्रकृतिप्रतिको सम्मान, गोरु तिहारले पशुको योगदानप्रतिको कृतज्ञता र म्हः पूजाले आफ्नै अस्तित्वको सम्मान गर्ने सन्देश दिन्छन् ।