
नेपाली संस्कृतिको क्यानभासमा तिहार, अथवा यमपञ्चक, दशैँपछिको सबैभन्दा ठूलो र मनमोहक पर्व हो। यो पाँच दिने चाड होइन, यो त प्रकृति, प्राणी र मानिसबीचको सम्बन्धको उत्सव हो, जसको उत्कर्ष भाइटीका मा पुगेर एक भावनात्मक र दार्शनिक उचाइ लिन्छ।
१. यमपञ्चक: जीवन र मृत्युको सन्तुलन
तिहारको सुरुवात मृत्युका देवता यमराज सँग सम्बन्धित छ, त्यसैले यसलाई यमपञ्चक पनि भनिन्छ। काग, कुकुर, गाई, गोवर्धन, र अन्त्यमा भाइ (यमराज स्वयं) को पूजा गर्नुले यो चाडलाई केवल मानिसको नभई सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली को पर्व बनाएको छ।
काग र कुकुर: यमराजका दूतका रूपमा पूज्य यी प्राणीहरूको पूजाले मानिसलाई प्रकृति र अन्य जीवहरूप्रति कृतज्ञ र सम्मानशील हुन प्रेरित गर्छ।
लक्ष्मी र गोवर्धन: यी पूजाले धन र प्रकृतिको (गाई र गोरु) महत्त्वलाई दर्शाउँछ, जुन हाम्रो जीवन र कृषिका आधार हुन्।
दीपावली: अन्धकारमाथि प्रकाशको विजयको प्रतीक हो, जसले अज्ञानमाथि ज्ञान, अन्यायमाथि न्याय र दुःखमाथि सुखको कामना गर्छ।
२. भाइटीका: सम्बन्धको दीगो कामना
यमपञ्चकको अन्तिम दिन भाइटीका (वा किजा पूजा) ले सम्पूर्ण पर्वको सारलाई पारिवारिक प्रेमको कसीमा जोड्छ। यो पौराणिक कथामा आधारित छ, जहाँ बहिनी यमुनाले दाजु यमराजलाई विशेष पूजा र आतिथ्य प्रदान गरी दीर्घायुको वरदान मागेकी थिइन्।
टीका र मालाको दार्शनिक महत्त्व: भाइटीकामा प्रयोग हुने सामग्री साधारण नभई गहन प्रतीकात्मक अर्थ बोक्छन्:
सप्तरङ्गी/पञ्चरङ्गी टीका: विभिन्न रङ्गहरूले जीवनका बहुआयामिक पक्षहरू (सुख, शान्ति, उत्साह, शक्ति) को प्रतिनिधित्व गर्छन्। दाजुभाइको निधारमा लगाइने यो टीकाले जीवनमा इन्द्रेणीजस्तै खुसी र रङ्गीन रहोस् भन्ने कामना बोक्छ।
मखमलीको माला: मखमली फूल कहिल्यै नओइलाएझैँ दिदीबहिनी र दाजुभाइको प्रेम र सम्बन्ध पनि कहिल्यै नओइलाओस् भन्ने अटुट कामनाको प्रतीक हो।
दूबोको टीका/माला: दूबो सधैँ हरियो रहन्छ र फैलिन्छ। यसले दाजुभाइको यश, कीर्ति र आरोग्य पनि दूबोझैँ फैलियोस् भन्ने आशीर्वाद व्यक्त गर्छ।
तेलको घेरा: यो एक प्रतीकात्मक कर्म हो, जसले दाजुभाइलाई यमराजका दूतहरू (मृत्यु र कष्ट) बाट रक्षा प्रदान गर्ने विश्वास गरिन्छ।
ओखर र मसला: ओखर बल र दीर्घायुको प्रतीक हो, भने मसलाले जीवनमा स्वाद र उत्साह भरियोस् भन्ने शुभेच्छा प्रकट गर्छ।
३. भाइटीका केवल कर्मकाण्ड मात्र होइन
भाइटीका केवल कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो आजको द्रुत-गतिशील समाजमा पारिवारिक मिलनको एक अपरिहार्य कडी पनि हो।
सम्बन्ध नवीकरण: व्यस्त जीवनशैली र भौगोलिक दूरीका कारण लामो समय भेटघाट नभएका चेली–माइतीलाई एकै ठाउँमा भेला गराएर सम्बन्धमा आएको चिसोपन हटाई मिलन गराउने यो एक बलियो सामाजिक पर्व हो।
समानता र सम्मान: यो पर्वले दिदीबहिनीलाई पूज्य र सम्मानित स्थान दिन्छ। उनीहरूको हातबाट टीका लगाएर दाजुभाइले उनीहरूप्रति कृतज्ञता र सम्मान प्रकट गर्छन्।
सांस्कृतिक दीगोपन: टीका, माला, सेलरोटी, देउसी-भैलो र दक्षिणाको आदानप्रदानले पुस्तान्तरण हुँदै आएका मौलिक नेपाली संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राखेको छ।
निष्कर्षमा, तिहार र भाइटीकाले हामीलाई सिकाउँछ कि जीवनमा प्रकाश, प्रकृति र परिवारको महत्त्व कति ठूलो छ। यो पर्वले दिदीबहिनीको पवित्र प्रेम, दाजुभाइको दीर्घायुको कामना र मानवीय तथा प्राकृतिक सम्बन्धको दीगोपनको सन्देश बोकेको छ, जसलाई हरेक नेपालीले गर्वका साथ मनाउँछन्।

























