
नेपाली समाजमा दसैँ र तिहारको रौनकता सकिनासाथ अर्को एउटा महान् पर्वको तयारी सुरु हुन्छ- त्यो हो, छठ पर्व। विशेषगरी नेपालको तराई (मधेश) क्षेत्रमा श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइने यो पर्व अचेल पहाड र हिमालसम्म पनि उल्लासका साथ फैलिएको छ। चार दिनसम्म मनाइने यो अनुपम पर्व विशुद्ध रूपमा सूर्यदेव र छठी माता (प्रकृतिको छैटौँ अंश मानिने षष्ठी देवी) को उपासना, प्रकृति पूजा र सामाजिक सद्भावको सुन्दर प्रतीक हो।
कठिन तपस्याको चार दिन
छठ पर्व कार्तिक शुक्ल चतुर्थी तिथिबाट सुरु भएर सप्तमीसम्म मनाइन्छ। यस व्रतलाई सबैभन्दा कठिन व्रतमध्ये एक मानिन्छ, किनकि व्रतालुहरू (विशेषगरी महिलाहरू, तर पुरुषहरूले पनि बस्ने गर्छन्) लामो समयसम्म पानीसमेत नखाई निराहार व्रत बस्छन्।
नहाय–खाए (प्रथम दिन): यो दिन व्रतालुहरू शुद्ध जलमा स्नान गरी पवित्र हुन्छन्। यस दिन शुद्ध, सात्विक भोजन ग्रहण गरी व्रतको सङ्कल्प गरिन्छ।
खरना (दोस्रो दिन): यस दिन व्रतालुहरू दिनभरि निराहार व्रत बस्छन्। साँझमा ‘रसियाव’ (सख्खर, दूध र चामलको खीर) र ‘रोटी’ वा अन्य शुद्ध भोजन ग्रहण गर्छन्। यसपछि ३६ घण्टा लामो निर्जला उपवास सुरु हुन्छ।
सँझिया अर्घ्य (तेस्रो दिन): यो दिन छठको मुख्य दिन हो। व्रतालुहरू परिवारका सदस्यहरूसँग मिलेर बाँसका सुपली र ढाकी मा फलफूल, ठेकुवा, भुसुवा, नरिवल, उखु, केराका घोगा लगायतका विभिन्न कृषि उपजहरू राखेर जलाशय (नदी, पोखरी, ताल) किनारमा तयार पारिएको छठ घाटमा पुग्छन्। यहाँ आधा पानीमा उभिएर अस्ताउँदो सूर्यलाई दूध र जलले अर्घ्य दिइन्छ।
बिहनीया अर्घ्य र पारण (चौथो दिन): चौथो दिन बिहान सूर्य उदाउनुअघि नै व्रतालुहरू फेरि सोही घाटमा पुग्छन्। उज्यालो हुँदै गरेको सूर्यलाई अर्घ्य दिएर पूजा गरिन्छ। यसपछि छठी माताको कथा सुनेर प्रसाद ग्रहण गरी व्रतको विधिवत् समापन गरिन्छ, जसलाई पारण भनिन्छ।
छठको महत्व र विशेषता
प्रकृति र शक्तिको पूजा: छठ पर्वलाई विशुद्ध रूपमा प्रकृति पूजाको पर्व मानिन्छ। यसले सूर्य (शक्तिको प्रतीक) र षष्ठी देवी (प्रकृतिको संरक्षक) को पूजा मार्फत प्रकृतिको संरक्षण र सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ।
कृषि प्रदर्शनीको पर्व: छठमा प्रसादका रूपमा प्रयोग हुने ठेकुवा, उखु, केरा, नरिवल लगायतका सामग्रीहरूले किसानको श्रमलाई सम्मान गर्छ र स्थानीय कृषि उत्पादनको पहिचानलाई झल्काउँछ। यसलाई एक प्रकारको कृषि प्रदर्शनी को रूपमा पनि लिइन्छ।
सामाजिक सद्भाव र स्वच्छता: छठ पर्वले सबै जातजाति र समुदायलाई एउटै घाटमा एकै ठाउँमा भेला गराएर सामाजिक एकता र सद्भावको सन्देश दिन्छ। पर्वको तयारीका क्रममा नदी, ताल र पोखरीको सरसफाइ गर्ने चलनले स्वच्छता र पर्यावरण संरक्षणप्रति पनि सचेत गराउँछ।
वैज्ञानिक पक्ष
पौराणिक कथा अनुसार द्रौपदी, राम-सीता तथा कर्णले पनि यो व्रत गरेको मानिन्छ। यस व्रतको कठोर नियमहरूले शारीरिक र मानसिक शुद्धताका लागि विशेष महत्व राख्छ।
अन्त्यमा, छठ पर्व केवल एउटा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई यो श्रद्धा, आस्था, समर्पण, प्रकृतिप्रेम र सामाजिक एकताको एक सशक्त माध्यम हो। उदाउँदो र अस्ताउँदो दुवै सूर्यलाई अर्घ्य दिएर जीवनमा सुख, शान्ति, आरोग्य र सन्तान सुखको कामना गरिने यो पर्वले नेपाली संस्कृतिको भण्डारलाई अझ समृद्ध बनाएको छ।























