साउन १५ मा खीर खानु भो ?

Share this
750shares
मुलुकी खबर
राजु श्रेष्ठ
clock२०८२ साउन १५, बिहीबार १३:१४

आज साउन १५, खीर खाएर मनाउने पुरानो परम्परा छ । खीर खाने चलन नेपाली समाजको कृषी, संस्कृती, धर्म र स्वास्थ्यसँग जोडिएको साझा परम्परा हो ।

प्रज्ञा नेपाली बृहत्त् शब्दकोशमा “खीरको” अर्थ “दूधमा पकाइको भात, दूधमा चामल, चिनी, मसला आदि हाली पकाइको स्वादिष्ठ खाद्यपदार्थ, पायस, तस्मै” भन्ने उल्लेख गरिएको छ ।

असार १५ मा दही चिउरा खादै रोपाईं गरेका किसानहरुले असारको हिलो मैलोको व्यस्तताबाट केही राहत मिलेपछि साउन १५ मा खीर खाने चलन छ । साउन महिना वर्षा ऋतुको महिना हो, जसमा खेतमा रोपाइँको चटारो सकिदै मैझारो गरिन्छ । वर्षाको झरीमा परेको शरीरलाई स्वास्थ्य बनाउन र ऊर्जा ल्याउन खिर खानु पर्ने मान्यता छ ।

वर्षायाममा शरीर कमजोर हुने भएकोले दुध, चामल, चिनी लगायतका सामाग्रीहरुबाट बन्ने खीरले शरीरमा उर्जा प्रदान गर्दछ । श्रमपछि शरीरमा उर्जाको आवश्यकता हुन्छ । खीर पोषिलो, स्वादिलो र सजिलै पच्न सक्ने खाना हो ।

धार्मिक भोजनका रुपमा खीर 

खीरलाई सात्विक र पवित्र भोजनको रुपमा लिइन्छ । धार्मिक कार्यहरुमा र ब्रतको समयमा पनि प्रसादको रुपमा ग्रहण र वितरण गर्ने चलन छ । साउन महिनालाई भगवान शिवको महिना मानिन्छ । सोमबार ब्रत बस्ने, शिवलाई दुध चढाउने चलन छ । साउन १५ लाई सामाजिक तथा सांस्कृतिक रुपमा खुशी मनाउने दिनको रुपमा पनि लिइन्छ ।

घरपरिवार, आफन्त, छरछिमेक, इष्ट मित्रसँग मिलि सामुहिक रुपमा खीर खाने गरिन्छ । पहिले पहिले यस दिनमा जमिनदार वर्गहरूले वर्षभरि काममा खटाएका मजदुरहरुलाई खीर खुवाउने चलन थियो । धर्म, संस्कार, परम्परा र स्वास्थ्यसँग जोडिएको यो साझा परम्परा हाल नयाँ पुस्ताहरूमा पनि जीवन्त र लोकप्रिय रहेको छ । यस परम्पराले विशेष गरी परिवार र समुदायसँगको सामिप्यता, एकता र सामाजिक सद्भाव बढाउने अवसरको रुपमा लिने गरिन्छ ।

खीर खाने प्रचलन कहाँ र कहिलेबाट ? 

खीर अर्थात् चामल र दुधको मिश्रणबाट बनेको यो मिठो परिकार नेपालमा मात्रै सिमित छैन । संसारका धेरै देशहरुमा यस प्रकारको परिकारहरु विभिन्न नामले चिनिन्छन् । खीर खाने प्रचलन कहिलेबाट भयो भन्ने ठ्याक्कै इतिहास नभए पनि लोक परम्परा अनुसार सयौं वर्षदेखि नै यो चलन चलिआएको भन्ने मान्यता रहेको छ । केही दस्ताबेजहरुमा  खीर खाने प्रचलन १४ औं शताब्दीदेखि छिमेकी मुलुक चीनबाट सुरु भएको उल्लेख छ ।

विशेष गरी मध्यपूर्व एशिया, पश्चिम एशिया, उत्तर अफ्रिका र सार्क मुलुकहरुमा बढी मात्रामा खीरको प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ । छिमेकी मुलुक भारतको गुजरातमा यसलाई दुध पाक, बंगलादेशमा पायस, अफगानिस्तानमा शिर विरिन्ज, श्रीलंका क्रिवाथ र अमेरिका बेलायतमा राइस पुडिङ्गको भन्ने प्रचलन छ ।

खीर दिवस

नेपालमा साउन १५ लाई औपचारिक रुपमा दुग्ध क्षेत्रको नियामक निकाय राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले २०७८ सालबाट खीर दिवसको रुपमा मनाउन थालेको हो  । मुख्य रुपमा गाउँघरको कृषिप्रधान समाजमा यो पर्व मौलिक परम्परा र संस्कारको रुपमा चल्दै आएको छ ।

बोर्डका कार्यकारी निर्देशक डा.राजेन्द्रप्रसाद यादवका अनुसार दुग्ध उत्पादन गर्ने सरोकारवालाहरुले देशभरि दुधको उत्पादन, प्रयोग र उपभोगमा बढावा दिन र प्रबर्द्धनका लागि खीर दिवसलाई विशेष दिनको रुपमा मनाइ रहेको छ । खीरमा पाईने तत्वहरुले प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, खनिज लगायतले मानिसको विकासका लागि अति महत्वपूर्ण हुने बताए ।

साउन १५ को धार्मिक मान्यता

भगवान इन्द्रलाई वर्षाको देवताको रुपमा लिने गरिन्छ । प्राचिन समयमा इन्द्रले असार र साउन महिनामा वर्ष गराउँथे । वर्षा भएपछि खेतबारीमा पानी पुग्थ्यो, बाली राम्रो हुन्थ्यो । अन्नबाली गलाउने अनुकुल वातावरण बन्थ्यो । साउन महिनाको बीच भाग अर्थात साउन १५ तिर बाली लगाउने मुख्य काम सकिने र मानिसहरु थकाई मार्नका लागि खीर पकार खाइन्थ्यो । यससँग जोडिएको जनविश्वास अनुसार स्वर्गका राजा इन्द्र पृथ्वीको हरियाली र कृषिको शुभ आरम्भ देखेर अति प्रसन्न भए । उनले देवताहरूलाई मानिसहरुले खेतिपातीमा व्यस्त भए अब उनीहरुले विश्राप गर्नुपर्छ ।

साउन १५ का दिन मिठो परिकार बनाएर पर्व मनाउन भन्ने आदेश भए पछि साउन १५ मा खीर पकाइने र बाँडचुड गरि खाने चलनको सुरु भएको भन्ने धार्मिक मान्यता रहेको छ । खीर एक प्रकारको ऊर्जाशील, प्रोटिन, भिटामिन र खनिज पाइने परिकार हो । यसलाई सन्तुलित भोजनको रुपमा सेवन गर्दा स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक हुन्छ ।

विशेष गरी बालबालिका, वृद्धा र ब्रत बस्ने व्यक्तिहरुका लागि उपयुक्त हुन्छ । साधारणतया मानिसलाई प्रतिदिन २१०८ क्यालोरी आवश्यक पर्दछ । १०० ग्राम खीरमा ९२ ग्राम क्यालोरी प्राप्त हुने गर्दछ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
शीर्ष नेताको सम्बोधन, रित्तो दर्शक दीर्घा: मोरङमा कांग्रेस इतर पक्षको अधिवेशन
बहिरा फुटबल टोली दक्षिण कोरिया जाने
मत्स्यपोखरीमा चार दिन पर्यटन, संस्कृति र साहित्यको उत्सव
राप्रपामा अध्यक्षका लागि आधा दर्जन नेताको दौडधुप, लिङ्देनलाई चुनौती
लुम्बिनीले टस जितेर बलिङ रोज्दा सुदूरपश्चिम पहिले ब्याटिङ गर्दै
विराटनगरमा कर दिवस मनाइयो, करदातामैत्री प्रणालीमा जोड
प्रहरीको नाममा भ्रामक सूचना फैलाउने दुई जना नियन्त्रणमा पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
नोबेल मेडिकल कलेज छैटौँ पटक उत्कृष्ट करदाता सम्मानबाट सम्मानित
रुसी खगोल विज्ञान ओलम्पियाडमा एभरेस्टकी स्नेहालाई कांस्य
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.