लाखेनाच : नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमिमा जीवन्त परम्परा

Share this
763shares
मुलुकी खबर
ओसिन श्रेष्ठ
clock२०८२ साउन ३१, शनिबार १५:३२

नेपाल, हिमालदेखि तराईसम्म विविध भौगोलिक संरचना र समृद्ध सांस्कृतिक परम्पराको देश हो । यसै विविधताभित्र लाखेनाच नेवार समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानको एक अमूल्य अंश हो ।

भौगोलिक सन्दर्भमा लाखेनाच

काठमाडौं उपत्यकामा लाखेनाच विशेष पर्वहरू जस्तै गाइजात्रा (गुँला पर्व) र इन्द्रजात्रामा मात्र प्रदर्शन गरिन्छ । उपत्यकामा भएका पुराना नेवार बस्तीहरू जस्तै ठमेल, पाटन र भक्तपुरका भित्री गल्लीहरू लाखेनाच केन्द्रित स्थल मानिन्छन् ।

हालका वर्षहरूमा नेवार समुदाय आफ्नो भौगोलिक थातथलो छोडेर विराटनगर लगायत तराई–मधेशका सहरहरूमा बसोबास गर्दै आइरहेका छन् । बसाइँ सरेकै ठाउँमा पनि नेवार समुदायले लाखेनाच प्रदर्शन गर्न थालेका छन् ।

यसले नाचलाई उपत्यका बाहिर फैलाएर सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग पुर्याएको छ । नेवार समुदायको जनघनत्व उच्च रहेको पहाडी भेगमहरु धनकुटा, भोजपुर, संखुवासभालगायतका जिल्लाहरूमा लाखेनाच भव्यताका साथ प्रदर्शन गर्ने चलन छ ।

सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व

सहर र गाउँको रक्षक लाखे शान्त भैरवको प्रतीक मानिन्छ । यसले नकारात्मक शक्तिहरू, भूतप्रेत र विपत्तिबाट समुदायको रक्षा गर्ने विश्वास गरिन्छ ।

कथाअनुसार एक राक्षस (लाखे)ले सहरका बच्चाहरूलाई सताउन थालेपछि उसलाई समातियो र वचनबद्ध बनाइयो । त्यसैले लाखेलाई बच्चा र परिवारको संरक्षकको रूपमा पनि पूजा गरिन्छ ।

लाखेनाच नेवार कला, पौराणिक कथा र सामाजिक जीवनको जीवन्त झल्को हो । नाचमा समावेश झ्यालिँचा पात्रले दर्शकलाई मनोरञ्जन दिन्छ र नरभक्षी बालकको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ ।

पर्व र भौगोलिक समयावधि

लाखेनाच नागपञ्चमीदेखि सुरु भएर कृष्ण जन्माष्टमीमा समाप्त हुन्छ । गाईजात्रा र इन्द्रजात्राजस्ता पर्वमा लाखेनाचले विशेष महत्व पाउँछ । उपत्यका बाहिरका बस्तीहरूमा पनि यसरी पर्वअनुसार नाच प्रदर्शन गरिन्छ ।

गाईजात्रामा मृतक पितृको सम्मानमा गाईको प्रतीक बनाइन्छ र लाखेको पूजा गरिन्छ । नाचपछि गाईको प्रतीकलाई नदी वा खोलातर्फ पठाइन्छ । जसले पारिस्थितिक सन्दर्भमा पानीको महत्त्व र संस्कृतिक श्रद्धालाई जोड्दछ ।

कृष्ण जन्माष्टमीमा लाखे वधूको नृत्यमार्फत कृष्ण र कंसको कथालाई प्रस्तुत गरिन्छ । लाखेलाई राक्षस वा दानवको रूपमा चित्रित गरेर कृष्णले उसको प्रतीकात्मक वध गर्दछ ।

यसरी वर्षभरि चलेको लाखेनाचको समापन हुन्छ र अर्को वर्षको गाईजात्रा वा इन्द्रजात्रासम्मको लागि स्थगित गरिन्छ । हाल लाखेनाच केवल धार्मिक र सांस्कृतिक पर्वमा मात्र सीमित छैन ।

विराटनगर, पोखरा, भक्तपुर र काठमाडौंमा नेवार समुदायले संगठन बनाएर धार्मिक, सांस्कृतिक र मनोरञ्जनात्मक रूपमा लाखे नाच प्रस्तुत गरिरहेका छन् । यसले नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक विविधतासँग जोडेर लाखे नाचलाई अझ जीवन्त र प्रासंगिक बनाएको छ ।

लाखेनाच नेपालका भौगोलिक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र सामाजिक संरचनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको परम्परा हो । पौराणिक कथा, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक पहिचानको यो नृत्यले नेवार समुदायको जीवन्तता, कला र सांस्कृतिक उत्तराधिकारलाई सदैव जीवित राख्दछ ।

तपाइको प्रतिक्रिया
शीर्ष नेताको सम्बोधन, रित्तो दर्शक दीर्घा: मोरङमा कांग्रेस इतर पक्षको अधिवेशन
बहिरा फुटबल टोली दक्षिण कोरिया जाने
मत्स्यपोखरीमा चार दिन पर्यटन, संस्कृति र साहित्यको उत्सव
राप्रपामा अध्यक्षका लागि आधा दर्जन नेताको दौडधुप, लिङ्देनलाई चुनौती
लुम्बिनीले टस जितेर बलिङ रोज्दा सुदूरपश्चिम पहिले ब्याटिङ गर्दै
विराटनगरमा कर दिवस मनाइयो, करदातामैत्री प्रणालीमा जोड
प्रहरीको नाममा भ्रामक सूचना फैलाउने दुई जना नियन्त्रणमा पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
नोबेल मेडिकल कलेज छैटौँ पटक उत्कृष्ट करदाता सम्मानबाट सम्मानित
रुसी खगोल विज्ञान ओलम्पियाडमा एभरेस्टकी स्नेहालाई कांस्य
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.