
नेपाल, हिमालदेखि तराईसम्म विविध भौगोलिक संरचना र समृद्ध सांस्कृतिक परम्पराको देश हो । यसै विविधताभित्र लाखेनाच नेवार समुदायको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचानको एक अमूल्य अंश हो ।
भौगोलिक सन्दर्भमा लाखेनाच
काठमाडौं उपत्यकामा लाखेनाच विशेष पर्वहरू जस्तै गाइजात्रा (गुँला पर्व) र इन्द्रजात्रामा मात्र प्रदर्शन गरिन्छ । उपत्यकामा भएका पुराना नेवार बस्तीहरू जस्तै ठमेल, पाटन र भक्तपुरका भित्री गल्लीहरू लाखेनाच केन्द्रित स्थल मानिन्छन् ।
हालका वर्षहरूमा नेवार समुदाय आफ्नो भौगोलिक थातथलो छोडेर विराटनगर लगायत तराई–मधेशका सहरहरूमा बसोबास गर्दै आइरहेका छन् । बसाइँ सरेकै ठाउँमा पनि नेवार समुदायले लाखेनाच प्रदर्शन गर्न थालेका छन् ।
यसले नाचलाई उपत्यका बाहिर फैलाएर सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणमा सहयोग पुर्याएको छ । नेवार समुदायको जनघनत्व उच्च रहेको पहाडी भेगमहरु धनकुटा, भोजपुर, संखुवासभालगायतका जिल्लाहरूमा लाखेनाच भव्यताका साथ प्रदर्शन गर्ने चलन छ ।
सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व
सहर र गाउँको रक्षक लाखे शान्त भैरवको प्रतीक मानिन्छ । यसले नकारात्मक शक्तिहरू, भूतप्रेत र विपत्तिबाट समुदायको रक्षा गर्ने विश्वास गरिन्छ ।
कथाअनुसार एक राक्षस (लाखे)ले सहरका बच्चाहरूलाई सताउन थालेपछि उसलाई समातियो र वचनबद्ध बनाइयो । त्यसैले लाखेलाई बच्चा र परिवारको संरक्षकको रूपमा पनि पूजा गरिन्छ ।

लाखेनाच नेवार कला, पौराणिक कथा र सामाजिक जीवनको जीवन्त झल्को हो । नाचमा समावेश झ्यालिँचा पात्रले दर्शकलाई मनोरञ्जन दिन्छ र नरभक्षी बालकको प्रतीक प्रस्तुत गर्छ ।
पर्व र भौगोलिक समयावधि
लाखेनाच नागपञ्चमीदेखि सुरु भएर कृष्ण जन्माष्टमीमा समाप्त हुन्छ । गाईजात्रा र इन्द्रजात्राजस्ता पर्वमा लाखेनाचले विशेष महत्व पाउँछ । उपत्यका बाहिरका बस्तीहरूमा पनि यसरी पर्वअनुसार नाच प्रदर्शन गरिन्छ ।
गाईजात्रामा मृतक पितृको सम्मानमा गाईको प्रतीक बनाइन्छ र लाखेको पूजा गरिन्छ । नाचपछि गाईको प्रतीकलाई नदी वा खोलातर्फ पठाइन्छ । जसले पारिस्थितिक सन्दर्भमा पानीको महत्त्व र संस्कृतिक श्रद्धालाई जोड्दछ ।
कृष्ण जन्माष्टमीमा लाखे वधूको नृत्यमार्फत कृष्ण र कंसको कथालाई प्रस्तुत गरिन्छ । लाखेलाई राक्षस वा दानवको रूपमा चित्रित गरेर कृष्णले उसको प्रतीकात्मक वध गर्दछ ।
यसरी वर्षभरि चलेको लाखेनाचको समापन हुन्छ र अर्को वर्षको गाईजात्रा वा इन्द्रजात्रासम्मको लागि स्थगित गरिन्छ । हाल लाखेनाच केवल धार्मिक र सांस्कृतिक पर्वमा मात्र सीमित छैन ।
विराटनगर, पोखरा, भक्तपुर र काठमाडौंमा नेवार समुदायले संगठन बनाएर धार्मिक, सांस्कृतिक र मनोरञ्जनात्मक रूपमा लाखे नाच प्रस्तुत गरिरहेका छन् । यसले नेपालको भौगोलिक, सांस्कृतिक विविधतासँग जोडेर लाखे नाचलाई अझ जीवन्त र प्रासंगिक बनाएको छ ।
लाखेनाच नेपालका भौगोलिक विविधता, सांस्कृतिक सम्पदा र सामाजिक संरचनासँग गहिरो रूपमा जोडिएको परम्परा हो । पौराणिक कथा, धार्मिक विश्वास र सांस्कृतिक पहिचानको यो नृत्यले नेवार समुदायको जीवन्तता, कला र सांस्कृतिक उत्तराधिकारलाई सदैव जीवित राख्दछ ।



















