केबलकार विवाद : पक्ष र विपक्ष आमनेसामने, मुठभेटको अवस्था

विराटनगर । ताप्लेजुङको पाथीभरा मुक्कुम्लुङ क्षेत्र बिहीबार तनावग्रस्त बन्यो । केबलकार बन्न दिनुपर्ने र बनाउन दिन नहुने पक्ष आमनेसामने हुने स्थिति आयो ।

केबलकार बनाउनुपर्छ भन्ने पक्ष र ‘नो केबलकार’ पक्षबीच दोहोरो झडपको अवस्था बनेसँगै प्रहरीले हस्तक्षेप गर्यो । सुरक्षाकर्मी र ‘नो केबलकार’ पक्षबीचको झडपमा १२ जना घाइते भए । केबलकार निर्माणस्थलमा ‘नो केबलकार’ पक्षधर जान खोजेपछि प्रहरीले रोकेको थियो ।

Advertisement

त्यस क्रममा सुरक्षाकर्मीमाथि एक्कासि ढुंगामुढा भयो । ढुंगाले लागेर १२ जना सुरक्षाकर्मी घाइते भए । १ जना प्रदर्शनकारी पनि घाइते भए । स्थितिलाई नियन्त्रणमा लिन सशस्त्र प्रहरीले अश्रुग्यास नै प्रहार गर्नु परेको थियो ।

घटनाको अनुगमनका लागि जाँदै गरेको मानव अधिकार रक्षक र रेडक्रसकर्मी सवार गाडी माथि ‘नो केबलकार’ पक्षधरले आक्रमण गरे । आक्रमणबाट चालक घाइते छन् । त्यसको विरोधमा यातायात व्यवसायीले यातायात बन्दको आह्वान गरेका छन् ।

फुङलिङ नगरपालिका–९ र १० स्थित काफ्लेपाटी क्षेत्रमा ‘नो केबलकार’ समूहका कार्यकर्ता र प्रहरीबीच भएको झडपका क्रममा घाइते भएका सुरक्षाकर्मी तथा प्रदर्शनकारीको उद्धारका लागि इन्सेक प्रतिनिधि एलिना दियाली, नेपाल रेडक्रस सोसाइटी ताप्लेजुङका जिल्ला सभापति इन्द्र गुरुङ र उद्योग वाणिज्य संघ ताप्लेजुङका महासचिव तथा रेडक्रसका आजीवन सदस्य कमल लिम्बू घटनास्थलतर्फ जाँदै थिए । सो क्रममा उनीहरु सवार मे १ ज २५७९ को गाडी ‘नो केबलकार’ समूहले तोडफोड गरेको छ ।

आक्रमणबाट गाडी चालक फुङलिङ नगरपालिका–९ का ३५ वर्षीय राजकुमार पौडेल गम्भीर घाइते भए । टाउकोमा गहिरो चोट लागेका उनको जिल्ला अस्पतालमा उपचार सम्भव भएन । पौडेललाई थप उपचिारका लागि झापाको बिर्तामोडस्थित बी एन्ड सी अस्पातलमा भर्ना गरिएको मानव अधिकारवादी संस्था अनौपचारिक क्षेत्र सेवा केन्द्र (इन्सेक)ले जनाएको छ ।

पछिल्लो समय ‘नो केबलकार’का नाममा अराजकता बढ्दै गइरहेको छ । ‘नो केबलकार’ समूहका कार्यकर्ताले भौतिक आक्रमण, तोडफोड, सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग, गालीगलौज गर्नेदेखि कालोमोसो दल्नेसम्मका हर्कत गरिरहेका छन् ।

तर, आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेकाहरुले भने अराजक गतिविधि रोक्न कुनै भूमिका खेलेको देखिँदैन । उल्टै अराजकतालाई बढवा दिइरहेको पाइन्छ । समाजमा द्वन्द्व बढ्ने गरी अराजकता मच्चाउँदा न राज्यले नियन्त्रणमा लिन सकेको छ । न त आन्दोलनकारी संयम बनेका छन् ।

माग पूरा गराउन राज्यलाई दबाब दिने नाममा आक्रमण, तोडफोड, अमानवीय व्यवहारजस्ता गलत एवं तल्लो स्तरका हर्कत भइरहेको विश्लेषण अधिकारकर्मीहरुको छ । अर्कोतर्फ पाथीभरामा बन्न लागेको केबलकारको विरोध गरेर आन्दोलनरत पक्षले विकास विरोधी गतिविधि गरिरहेको स्थानीय अगुवा बताउँछन् ।

उनीहरु संस्कार र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै विकास निर्माणलाई अघि बढाउन सहजीकरण गर्नुपर्ने बेला ‘नो केबलकार’का नाममा समाजमा आतंक मच्चाउने काम भइरहेको बताउँछन् । विभिन्न ठाउँबाट ताप्लेजुङ पुगेकाहरुले ‘केबलकार’को विरोध गरिरहेका छन् । तर, जनप्रतिनिधिदेखि बहुसंख्यक स्थानीय भने ‘केबलकार’को पक्षमा छन् । उनीहरुले यसअघि फुङलिङमा ‘केबलकार’को पक्षमा सद्भाव र्यालीसमेत निकालेका थिए ।

इन्सेकले विज्ञप्ति जारी गरेर घटनाको निन्दा गरेको छ । जस्तोसुकै कठिन परिस्थितिमा पनि नेपालका मानव अधिकार रक्षकहरूले निर्बाध काम गर्ने गरेको इतिहास स्मरण गराएको छ । नेपालको संविधान तथा कानुनले व्यक्तिको निर्बाध आवागमनको अधिकार सुनिश्चित गरेकोमा आन्दोलनका नाममा अधिकार कुण्ठित बनाउने काम भएको इन्सेकको ठहर छ ।

आन्दोलनरत पक्ष र प्रशासनलाई समेत जानकारी गराएर उद्दारका लागि गएको अधिकारकर्मी सवार गाडीमा जानाजान तोडफोड भएकाले आन्दोलनको नेतृत्व गर्नेहरु जबाफदेही हुन जरुरी रहेको इन्सेकको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ । यस्ता घटनाको पुनरावृत्ति नगर्न, मानव अधिकार रक्षकको अधिकार रक्षा गर्न, निर्बाध आवागमनको सुनिश्चितता गर्न तथा घटनामा संलग्न आफ्ना समर्थकलाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन ‘नो केबलकार’ समूहको नेतृत्वसँग इन्सेकले माग गरेको छ ।

उक्त घटनाको विरोधमा ताप्लेजुङ पाथीभरा यातायात सेवा प्रा.लिले शुक्रबारबाट अनिश्चितकालिन यातायात बन्दको आवह्वान गरेको छ । व्यवसायीले मेची राजमार्ग, तमोर करिडोर र तेह्रथुमबाट ताप्लेजुङ छिर्ने नाका तथा ताप्लेजुङका शाखा सडकमा यातायात बन्दको आह्वान गरेका हुन् ।

पाथीभरा क्षेत्र शुक्रबार पनि अशान्त नै बन्यो । यसअघि पनि केबलकार विवादमा बारम्बार झडप भइरहेका छन् । प्रहरीका अनुसार शुक्रबार पनि पाथीभरा क्षेत्रको अवस्था तनावग्रस्त छ । ‘नो केबलकार पक्ष’का करिब ३ सय जना पाथीभरा क्षेत्रमा छन् । केबलकार बनाउनुपर्छ भन्ने पक्षका करिब १ सय ५० जना भेला भएका छन् ।

प्रहरीका अनुसार एउटा पक्ष केबलकार बनाउनुपर्ने अडानमा छ भने अर्को पक्ष कुनैपनि हालतमा रोक्नुपर्ने अडानमा छ । घटनास्थलमा ठूलो संख्यामा नेपाल र सशस्त्र प्रहरी परिचालन गरिएको छ ।

पक्ष र विपक्षको आन्दोलनले अवस्था जटिल बनेपछि कोशी प्रदेश प्रहरी कार्यालय विराटनगरले समन्वयका लागि प्रहरी वरिष्ठ उपरीक्षक (एसएसपी) भीमबहादुर दाहालको नेतृत्वमो टोली खटाएको छ । दाहलसहितको टोली ताप्लेजुङ पुगिसकेको छ । कोशी प्रदेश प्रहरी कार्यालयका अनुसार दाहालको टोलीले दुवै पक्षसँग समन्वय गर्नेछ ।

कोशी प्रदेशका प्रहरी प्रमुख डीआईजी राजन अधिकारीका अनुसार प्रदेशबाट गएको टोलीले ताप्लेजुङको वस्तुस्थिति अध्ययन गर्नेछ । दुवै पक्षसँग समन्वय गरेर अवस्था सामान्य बनाउन पहल गर्ने र भूमिका खेल्ने उनले बताए । प्रहरीले समन्वय गरेर काम गर्ने डीआईजी अधिकारीको भनाइ छ ।

पाथीभरा क्षेत्रमा व्यवसायी चन्द्र ढकालको समूहले केबलकार निर्माण सुरु गरेपछि केबलकारको विरोधी पक्षले आन्दोलन गरिरहेको छ । अहिले बनाउन दिनुपर्ने र बनाउन दिन नहुने पक्ष आमनेसामने हुँदा मुठभेटको अवस्था बनेको छ । मुठभेट हुन नदिन सुरक्षा सतर्कता बढाइएको डीआईजी अधिकारीले बताए ।

सरकारले गठन गरेको वार्ता समिति र ‘नो केबलकार’ पक्षबीचको छलफल निष्कर्षमा नपुगेपछि पहिचानवादीहरु पाथीभरा क्षेत्र केन्द्रित आन्दोलनमा छन् । आन्दोलनमा राष्ट्रिय मुक्ति पार्टीका केन्द्रीय अध्यक्ष राजेन्द्र महतो पनि पुगेका छन् । महतोले भड्किलो अभिव्यक्ति दिँदै आएका छन् ।

उनको भड्किलो अभिव्यक्ति र असभ्य एवं गलत व्यवहारका कारण माहोल झन् बिग्रिएर गएको छ । प्रायः माहोललाई उत्तेजित बनाउने र हिंसा भड्काउन जोडबल गर्ने गतिविधि महतोले विगतदेखि नै गर्दै आएका छन् । विवादित क्षेत्रमा उनको प्रवेशसँगै माहोल उत्तेजित भएर नियन्त्रण बाहिर पुग्ने गरेको छ ।

३ दशक पुरानो योजना, काम सुरु भएपछि तनाव

ताप्लेजुङको पाथीभरा क्षेत्रमा केबलकार निर्माणको योजना ३ दशकअघिको थियो । पछिल्लो समय व्यवसायी चन्द्र ढकालको समूहको प्रवेशपछि केबलकार निर्माणको काम अघि बढेको थियो । केबलकारले धार्मिक आस्था र पर्यावरण मास्ने भन्दै आन्दोलन सुरु भयो । आन्दोलनमा कोशी प्रदेश नामकरणसँग विरोध जनाइरहेको पहिचानवादी समूह सहभागी छ ।

माघ दोस्रो साता ‘नो केबलकार’ पक्षधर र प्रहरीबीच झडप हुँदा २६ जना घाइते भएका थिए । यो घटनापछि सरकारले वार्ता समिति पनि गठन गर्याे । पहिचान पक्षसँग पटकपटक वार्ता भयो । तर, सहमति जुटेन । सहमति नजुटेपछि पहिचान पक्षले केबलकारको विरोधमा थप आन्दोलन गर्ने भन्दै पाथीभरा क्षेत्रमा दबाबमुलक पदयात्रा गरिरहेको छ ।

तर, पदयात्राका नाममा अराजक र उत्तेजित गतिविधि भइरहेका छन् । केबलकार बनाउनुपर्छ र बनाउनु हुँदैन भन्ने पक्षमा समाज विभाजित छ । ताप्लेजुङका अधिकांश नागरिक बनाउनुपर्ने पक्षमा छन् । विपक्षमा भने बाहिरी जिल्लाका अभियान्ताहरु छन् ।

विपक्षमा उभिएको समूह पहिचानको मुद्दा उठाउँदै केबलकार सुरु गर्दा पूजा विधि मासिने दाबी गर्छ । निर्माणको माग गरिरहेका स्थानीयले भने तीर्थालु र भक्तजन मात्रै नभइ आम पर्यटक र सर्वसाधारणको सहजताका लागि केबलकार बन्नुपर्ने जिकिर गर्छन् । केबलकार बन्दा कुनै धर्म संस्कृति विशेषलाई नभइ सबै धर्म र संस्कृतिका आस्थावानलाई फाइदा पुग्ने उनीहरुको भनाइ छ ।

प्रदेश १ लाई कोशी प्रदेश नामकरण गरिएपछि पहिचानका आधारमा नाम राख्नुपर्ने मागसहित आन्दोलन सुरु भएको थियो । तर, उक्त आन्दोलन सफल नभएपछि पछिल्लो समय पाथीभरा (मुक्कुम्लुुङ) क्षेत्र केन्द्रित आन्दोलन चलिरहेको छ । त्यसमा विगतमा लिम्बूवान किराँतलगायत प्रदेश माग्दै दल खोलेका कुमार लिङदेनलगायत पक्षहरु सामेल छन् ।

मुक्कुम्लुङ क्षेत्रमा केबलकार निर्माण गर्दा किराँत समुदायको मुन्धुमी संस्कृति मेटिने आन्दोलनरत किरात याक्थुङ चुम्लुङकी महासचिव निरन्ती तुम्बापो बताउँछिन् । मुन्धुमी संस्कृतिलाई जोगाउनका लागि पाथीभरा (मुक्कुम्लुङ)लाई प्राकृतिक अवस्थामै छाड्नुपर्ने उनको माग छ ।

फुङलिङ नगरपालिकाका मेयर अमिर मादेनले पाथीभरामा केबलकार निर्माण गर्दा समग्र ताप्लेजुङको विकास र स्थानीय सरोकारको हित हुन जाने भएकाले आफू निर्माण हुनुपर्ने पक्षमा उभिएको बताए ।

२०५१–०५२ सालबाटै केबलकार निर्माणको प्रसंग चलेको थियो । त्यसबेला विराटनगरका पूर्वमेयर ध्रुवनारायण श्रेष्ठले केबलकार निर्माणको अगुवाइ गरेका थिए । उनकै अगुवाइमा २०७२ सालमा ‘पाथीभरा देवी दर्शन केबलकार प्रा.लि’ दर्ता भएको थियो । उनीपछि यो कम्पनीमा ईश्वरी पौडेलसहितको टोलीले काम गर्ने तयारी गरेको थियो । तर, सकेनन् ।

त्यसपछि यती एयरलाइन्सका तत्कालीन सञ्चालक आङछिरिङ शेर्पा जोडिए । शेर्पाको ताप्लेजुङमा हेलिकोप्टर दुर्घटनामा मृत्यु भएपछि ल्हाक्पा सोनाम शेर्पासँग यो कम्पनीको अधिकतम सेयर गएको थियो । सोनाम शेर्पा आईएमई ग्रुपका मालिक चन्द्र ढकाललाई सेयर बेचेर कम्पनीबाट बाहिरिएका थिए ।

३ दशक अघिदेखि चर्चा भएको केबलकारमा ढकालको प्रवेशपछि भने कामले गति लिएको छ । ढकालले पछिल्लो समय काठमाडौं, पोखरा, मौलाकालीलगायत क्षेत्रमा केबलकार बनाइरहेका छन् । ताप्लेजुङमा बनाउने योजना गरिएको यो केबलकारको प्रवेश बिन्दु २९ रोपनी निजी जग्गामा बन्छ । २.७५ किलोमिटर केबलकारको बाँकी जग्गा वन क्षेत्र हो । राज्यबाट अनुमति पाएपछि निर्माण कम्पनीले शिलान्यास गरेर काम थालेको छ ।

कस्तो बन्छ केबलकार ?

पाथीभरा दर्शन गरेर फर्कन पैदल यात्रा गर्नुपर्छ । केबलकार निर्माण भए १ दिनको बाटो १० मिनेटमा छोटिने छ । प्रस्तावित केबलकारले प्रतिघण्टा १ हजार जना तीर्थयात्री बोक्न सक्छ । केबलकार निर्माणका लागि ३ अर्ब लागत अनुमान छ । काम सुरु भए डेढ वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने गरी हिमालय कन्स्ट्रक्सनले ठेक्का लिएको छ ।

फुङलिङ नगरपालिका–११ मा रहेको काफ्लेपाटीबाट पाथीभरा मन्दिर परिसरभन्दा करिब सात सय मिटर तलसम्म केबलकार निर्माण हुनेछ । केबलकारको दुरी २.७५ किलोमिटर हुनेछ । केबलकारमा १३ वटा खम्बा (टावर)मा ३८ वटा गोन्डोलाज (केबलकारको बसेर यात्रा गर्ने बक्स) गर्ने प्रस्ताव छ ।

निर्माणपछि ७५ वर्ष माथिका ज्येष्ठ नागरिक र ३ फिट मुनिका बालबालिकाले निःशुल्क यात्रा गर्न पाउने छन् । निर्माण कम्पनीले ताप्लेजुङको फेदीमा रिसोर्ट सञ्चालन नगर्ने र प्रस्थान बिन्दुमा भने रिसोर्ट रहने जनाएको छ ।

पाथीभरामा दर्शनका लागि अहिले वार्षिक ५ लाख हाराहारी पर्यटक पुग्छन् । केबलकार निर्माण भएपछि यो संख्या दोब्बर हुने निर्माण पक्षको दाबी छ ।

‘नो केबलकार’का नाममा अराजकता : मानव अधिकार रक्षक र रेडक्रसकर्मीमाथि आक्रमण