कामका कारण लाग्ने रोगलाई कानुनी मान्यता

काठमाडौं । कार्यस्थलमा हुने जोखिमका कारण लाग्ने रोगहरूले ‘व्यवसायजन्य रोग’का रूपमा कानुनी मान्यता पाएका छन् ।

सरकारले पहिलोपटक यस्तो रोगहरूको विस्तृत सूची राजपत्रमा प्रकाशित गर्दै श्रम नियमावली, २०७५ अन्तर्गत लागू गरेको हो । यससँगै कार्यस्थलमा हुने धुलो, रसायन, विकिरण, जैविक संक्रमण, अत्यधिक तापक्रम वा कामको प्रकृतिका कारण श्रमिकमा देखिने स्वास्थ्य समस्या अब कानुनी दायरामा पर्नेछ । अब यो व्यक्तिगत समस्याका रूपमा रहने छैन ।

श्रम, रोजगार तथा सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयको यो निर्णय श्रमिकको स्वास्थ्य अधिकार सुरक्षित गर्न र रोजगारदातालाई कार्यस्थल सुरक्षित बनाउन बाध्य पार्ने महत्त्वपूर्ण कदम मानिएको छ । यसले लाखौं श्रमिकलाई प्रत्यक्ष फाइदा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ ।

सरकारले सूचीबद्ध गरेका व्यवसायजन्य रोगहरू आठ श्रेणीमा वर्गीकृत छन् । रासायनिक कारणले हुने रोगहरूमा क्रोमियम, सिसा, पारा, बेन्जिन, सल्फर अक्साइड, जिंक, क्लोरीन, अर्गानिक सोल्भेन्ट्स लगायतका घातक पदार्थबाट हुने असर समावेश छन् ।

भौतिक कारणमा श्रवण शक्ति ह्रास, विकिरणको असर, अत्यधिक तापक्रममा काम गर्दा हुने समस्या छन् । जैविक कारणमा हेपाटाइटिस बी र सी, एचआईभी, ब्रुसेलोसिस, एन्थ्रेक्स, टिटानस, क्षयरोग र लेप्टोस्पाइरोसिस जस्ता संक्रमण पर्छन् ।

श्वासप्रश्वास प्रणालीका रोगमा निमोकोनियोसिस, साइडरोसिस, ब्यागासोसिस र दीर्घकालीन अवरोधक पल्मोनरी रोग छन् । छालासम्बन्धी रोगमा एलर्जी र डर्माटाइटिस, हाडजोर्नीका रोगमा कार्पल टनेल सिन्ड्रोम, टेनोसिनोभाइटिस, बर्साइटिस र मेनिस्कस लिजन्स पर्छन् ।

मानसिक तथा व्यवहारिक रोगमा आघातपछिको तनाव सूचीकृत छ । त्यस्तै, व्यवसायजन्य क्यान्सरमा एस्बेस्टोस, कोइला टार, पिच, बिटुमेन, आर्सेनिक, क्याडमियम, काठको धुलो, खनिज तेल, आयोनिक विकिरण तथा हेपाटाइटिस बी–सी भाइरसको लामो सम्पर्कलाई उच्च जोखिमका रूपमा मानिएको छ ।

श्रम ऐन, २०७४ को परिच्छेद १२ अनुसार कुनै श्रमिकलाई यस्तो रोग लागेमा सम्बन्धित प्रतिष्ठानले तोकिए अनुसारको उपचार खर्च बेहोर्नुपर्ने छ । रोगको उपचार असम्भव भएमा तोकिएको क्षतिपूर्ति रकम पीडितलाई दिनुपर्ने कानुनी व्यवस्था छ ।

विशेषज्ञहरूले यो कदमलाई नेपालमा श्रमिक सुरक्षा र स्वास्थ्य अधिकारको क्षेत्रमा भएको ऐतिहासिक प्रगति भनेका छन् । यसले कार्यस्थलमा रोग रोकथाम र उपचार दुवै पक्षमा स्पष्टता ल्याउने, श्रमिकलाई सुरक्षाको ग्यारेन्टी दिने र रोजगारदातालाई कानुनी रूपमा जिम्मेवार बनाउने विश्वास गरिएको छ ।

यस्तो छ रोगहरुको सूची