इटहरीको विकास ‘बोल्ने’ तस्बिर

Share this
681shares
मुलुकी खबर
मुलुकी खबर
clock२०८१ असोज २९, मंगलबार १९:४३
पहिलेको इटहरी र अहिलेको इटहरी चोकको फोटो ।

विराटनगर । माथि २ वटा तस्बिर (फोटा) छन् । पहिलो महेश्वर सुब्बाले सुनसरीको इटहरी चोकमा बनाएको ४ तले घरको हो । दोस्रो सोही घर भएको स्थानमा बनेको नयाँ सडक र संरचनाको हो ।

मुख्य चोकको चौबाटोका यी २ तस्बिरले इटहरीको विकास क्रमलाई दर्शाउँछ । तस्बिर विक्रम संवत् २०३२ साल र २०८१ सालमा लिइएको हो । एउटा तस्बिरबाट ४९ वर्षअघिको र अर्कोबाट हालसालैको इटहरीको अवस्थाका बारेमा प्रष्ट हुन्छ ।

करिब ५ दशकअघि इटहरी एउटा सानो गाउँजस्तै थियो । महेन्द्र राजमार्ग बनेपछि बस्ती विस्तार हुन थाल्यो । अहिले पूर्वी नेपालको ठूला सहरमध्येमा इटहरीको नामसमेत आउँछ । सुनसरीको इटहरी सहर कोशी करिडोरअन्तर्गतका पहाडी जिल्लाको बसाइँसराइको केन्द्र हो । जहाँ झापा, मोरङ र सुनसरीको गाउँबाट पनि बसाइँ सरेर पुग्छन् ।

बसाइँसराइका कारण इटहरीको बजार क्षेत्रमा घडेरी पाउन मुस्किल छ । बढ्दो बसाइँसराइले गर्दा इटहरीको ग्रामीण बस्तीमा पनि तीव्र सहरीकरण भइरहेको साहित्कार एवं अग्रज पत्रकार कृष्णविनोद लम्साल बताउँछन् । भोजपुरको दिंलाबाट सुनसरीको धरान हुँदै इटहरी झरेका उनी महेन्द्र राजमार्ग र कोशी राजमार्गसँग जोडिएको सानो गाउँ इटहरीको विकास क्रमका साक्षी हुन् ।

लम्साल इटहरी बस्न थालेको ४२ वर्ष भयो । उनी इटहरी आउँदा थारु समुदायका स–साना झुप्रा घर थिए । अहिलेसम्म आइपुग्दा ठूला संरचनाले इटहरी ढाकेको नजिकबाट देखेका छन् ।

‘हामी आउँदा यहाँ बस्ती पातलो थियो । विस्तारै बसाइँसराइको क्रम बढ्यो,’ उनी भन्छन्,‘ अहिले इटहरी बसाइँ सरेर आउने सहरको पहिलो नम्बरमा छ ।’ लम्सालका अनुसार इटहरी बसाइँसराइको केन्द्र बन्नुको मुख्य कारण सडक सञ्जाल र सुरक्षा हो ।

२ वटा सुरक्षा निकायको प्रदेशस्तरीय कार्यालय रहेको इटहरी माओवादी द्वन्द्वकालमा निक्कै सुरक्षित मानिन्थ्यो ।

महेन्द्र राजमार्ग र कोशी राजमार्गसँग जोडिएको इटहरीबाट सबै तिरको यात्रा सहज छ । विराटनगर र भारतीय बजार जोगवनी नजिकै पर्छ । पूर्वतर्फ काँकडभिट्टा नाका हुँदै भारतीय भूमिसम्म, पश्चिमतर्फ संघीय राजधानी काठमाडौंलगायत पश्चिम नेपाल, उत्तरतर्फ धरान हुँदै धनकुटासमेतका पहाडी जिल्ला र दक्षिणतर्फ विराटनगर हुँदै भारतीय भूमिसम्मको यात्रा इटहरीबाट गर्न सकिन्छ । अर्थात्, इटहरीबाट पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिण चारै दिशाको यात्रा तय गर्न सहज छ ।

इटहरीको उत्तरतर्फ नेपाली सेनाको पूर्वी पृतना र पश्चिमतर्फ सशस्त्र प्रहरी बल नेपालको, नम्बर १ वराह बाहिनी मुख्यालय छ । २ वटा सुरक्षा निकायको प्रदेशस्तरीय कार्यालय रहेको इटहरी माओवादी द्वन्द्वकालमा निक्कै सुरक्षित मानिन्थ्यो । अन्य पहाडी जिल्ला र गाउँबाट सुरक्षा खोज्दै धेरै सर्वसाधारण बसाइँसराइ गरेर त्यसबेला इटहरीमा आए ।

बसाइँ सरेर आउने क्रम तीव्र भएसँगै सानो गाउँ इटहरी ठूलो सहरमा परिणत हुन पुग्यो । ‘द्वन्द्वकालमा बाहिरबाट बसाइँसराइ सरेर आउनेक्रम ह्वात्तै बढ्यो । पहिले पनि बसाइँ सरेर आउनेक्रम थियो । मधेस आन्दोलनले पनि असर नगरेको इटहरीमा बसाइँ सरेर आउनेको संख्या बढ्यो,’ लम्साल भन्छन् ।

जनघनन्त बढेसँगै इटहरीमा व्यावसायिक मल र शैक्षिक संस्था खुल्ने क्रम पनि बढ्दो छ । छोटो समयमै ठूलो सहरमा परिणत भएको इटहरी पछिल्लो समय ‘शैक्षिक हब’को रुपमा विकास भइरहेको लम्सालको बुझाइ छ ।

विकसित इटहरीको जस पाउने व्यक्ति हुन्, नरसिंह थारु । त्यतिबेला थारु समुदायको सर्वोच्च प्रशासनिक नेतालाई मौजावाल भनिन्थ्यो ।

तेह्रथुम सोल्माका दयाराम खनाल पनि इटहरीमा बस्छन् । केही वर्षअघि उनी परिवारसहित बसाइँ सरेर आएका हुन् । शिक्षा र स्वास्थ्यका लागि सोल्माबाट उनीसहित अन्य धेरै गाउँले इटहरी आए । सुविधाको खोजीमा अधिकांश सोल्माबासी गाउँ छाडेर सहर केन्द्रीत भएका छन् । दयाराम भने बेलाबेला पहाड घर पुग्ने गरेको बताउँछन् ।

विकसित इटहरीको जस पाउने व्यक्ति हुन्, नरसिंह थारु । त्यतिबेला थारु समुदायको सर्वोच्च प्रशासनिक नेतालाई मौजावाल भनिन्थ्यो । ‘इटहरी, दुहबी, खनार, पकली, झोक्राहासमेतको मौजावाल नरसिंह थारु थिए,’ इतिहासमा इटहरी नामक पुस्तकमा पत्रकार हिमाल दाहालले लेखेका छन् ।

तत्कालीन शासकबाट सुब्बा उपाधि पाएका थारुले इटहरीमा प्रशासन चलाउँथे । न्याय निसाफ पनि हेर्थे । अपराध गर्नेलाई तुरुङमा राख्थे । ‘यो तुरुङ हो’लाई थारु भाषामा ‘इटा हरी छि’ भनिन्छ । त्यसैबाट इटहरीको नाम रहेको समेत सुनिन्छ । तर, नामका विषयमा भने भिन्न भिन्न दाबी छन् ।

औलो उन्मूलन अघिसम्म इटहरीको मुख्य बासिन्दा थारू समुदाय हुन् । औलो उन्मूलन र २०२१ सालमा भएको नापीपछि भने जमिनबाट उनीहरुको स्वामित्व गुम्दै गयो । मालपोत तिर्न नसकेपछि उनीहरुले जमिन अरुलाई नै दिए ।

थारु समुदायपछि इटहरी विकास क्रमकर्ताको जस महेश्वर सुब्बाले पाउँछन् । ताप्लेजुङबाट कोशी किनार हुँदै इटहरी आएका उनले इटहरीमा जंगल फाँडेर बस्ती विस्तार गर्न मद्दत गरेको बताइन्छ ।

महेन्द्र राजमार्ग निर्माण भएपछि जग्गा खरिद–बिक्री सुरु भयो । अहिलेको बजार क्षेत्रको जग्गा थारु समुदायले नै बिक्री गरेको इतिहासमा इटहरी पुस्तकका सम्पादक दाहाल बताउँछन् ।

थारु समुदायपछि इटहरी विकास क्रमकर्ताको जस महेश्वर सुब्बाले पाउँछन् । ताप्लेजुङबाट कोशी किनार हुँदै इटहरी आएका उनले इटहरीमा जंगल फाँडेर बस्ती विस्तार गर्न मद्दत गरेको बताइन्छ । पहाडबाट आफन्त र गाउँलेलाई बोलाएर उनले मधेसमा राखे । इटहरी चोकलाई चिनाउन ठूलो ४ तले घर नै बनाए ।

पहिलेको इटहरी चोक ।

महेन्द्र राजमार्ग विस्तार भएपछि भत्किएको उनको घरको फोटोले इटहरीको इतिहासका बारेमा बोल्छ । २०२० सालमा उनले इटहरी चोकमा काठको ४ तले घर बनाएको लेखक एवं पत्रकार दाहाल बताउँछन् । तर, राजमार्ग विस्तार गर्दा उनको घर एकातर्फ र शौचालय अर्काेतर्फ पर्याे । त्यसपछि उनले घर भत्काएका थिए । त्यसबेला सुब्बाले बनाएको घर थारुहरुको भन्दा भिन्न थियो । काठको घर आर्कषक र ठूलो थियो ।

राजमार्ग बनेपछि आएकाहरुले जग्गा खरिद गरेर घडेरीको रुपमा बिक्री गर्दै बस्ती विकास गरेका थिए । जसकारण कोशी करिडोरसँग जोडिएका पहाडी जिल्लाबाट बसाइँसराइ गर्नेहरुको केन्द्र इटहरी बनेको हो ।

पूर्व–पश्चिम राजमार्ग बनेपछि इटहरी चौबाटो केन्द्र बन्यो । त्यसअघि पनि इटहरीबाट विराटनगर हुँदै जोगवनी जोड्ने सडक थियो । ‘पूर्व–पश्चिम राजमार्ग निर्माणअघि नै इटहरी विराटनगर सडक थियो । त्यो सडकमा सवारी पनि चल्थे,’ सम्पादक दाहाल भन्छन्, ‘पूर्व–पश्चिम र उत्तर–दक्षिण राजमार्ग बनेपछि इटहरीको विकासले झन् गति लियो ।’

उनका अनुसार राजमार्ग बनेपछि आएकाहरुले जग्गा खरिद गरेर घडेरीको रुपमा बिक्री गर्दै बस्ती विकास गरेका थिए । जसकारण कोशी करिडोरसँग जोडिएका पहाडी जिल्लाबाट बसाइँसराइ गर्नेहरुको केन्द्र इटहरी बनेको हो ।

इटहरीमा संखुवासभा, भोजपुर, तेह्रथुम र खोटाङ र धनुकटालगायतका पहाडी जिल्लाबाट बसाइँसराइ गरेर आएकाहरु धेरै छन् । इटहरीको एउटा चोकको नाम नै भोजपुरे टोल छ । त्यहाँ अधिकांश भोजपुरबाट बसाइँ सरेर आएकाहरु छन् ।

२०४६ सालको जनआन्दोलनपछि फस्टाएको इटहरीको विकास कोरोना महामारीपछि भने अलिक सुस्त देखिएको छ । तर, इटहरी छाडेर जानेभन्दा पनि इटहरीमा आउनेको संख्या बढ्दो छ । ‘यहाँबाट जाने ठूलो सहर काठमाडौंमा हो । अन्य सहरमा जानेको संख्या न्यून छ,’ दाहाल भन्छन् ।

इटहरी उपमहानगरपालिको तथ्यांकअनुसार इटहरीमा हरेक वर्ष २ हजार हाराहारी घर थपिने गरेका छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले इटहरीमा ५० हजार ३ सय ५० घरधुरी रहेको देखाएको छ । २०६८ सालमा भने ३३ हजार ७ सय घरधुरी देखिएको छ । जनगणनाले इटहरीको जनघनत्व बढ्दो क्रममा रहेको देखाएको छ । २०७८ को जनगणनामा इटहरीको जनसंख्या १ लाख ९७ हजार छ ।

इटहरीको बजार क्षेत्र भरिएको छ । उत्तरी क्षेत्र ४ कोसे जंगल, पूर्व र दक्षिणतर्फ मोरङ पर्छ । इटहरीकै कारण मोरङतर्फको बलिया, दुलारी र गछियामा पनि सहरीकरण तीव्र छ ।

तत्कालीन इटहरी गाविस २०५३ माघ ११ गते इटहरी नगरपालिका बनेको थियो । २०७१ पुस २८ गते उपमहानगर बन्यो । नगरबाट उपमहानगर हुनुको मुख्य कारण इटहरीको जनसंख्या वृद्धि नै हो । विकास नै हो ।

अहिलेको इटहरी चोक ।

इटहरीको बजार क्षेत्र भरिएको छ । उत्तरी क्षेत्र ४ कोसे जंगल, पूर्व र दक्षिणतर्फ मोरङ पर्छ । इटहरीकै कारण मोरङतर्फको बलिया, दुलारी र गछियामा पनि सहरीकरण तीव्र छ । पछिल्लो समय इटहरीको बस्ती विस्तार भने पश्चिम–दक्षिण क्षेत्रमा धेरै भइरहेको छ ।

कोशी प्रदेशको बसाइँसराइको केन्द्र इटहरी देखिएको मानवशास्त्री डिल्ली प्रसाईं बताउँछन् । इटहरीपछि भने बिर्तामोडको तीव्र विकास भइरहेको छ । बिर्तामोडमा जनघनत्व बढ्दो छ । विकास तीव्र छ ।

सहज यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतको सुविधाको खोजीमा पहाडबाट तराईतिर बसाइँसराइ बढ्दो छ ।

‘कोशी करिडोरसँग जोडिएको पहाडी जिल्लाबाट बसाइँ सरेर इटहरी झर्छन् । इटहरीमा मानव बसोबास अत्याधिक चाँडो विकास भइरहेको छ । पहाडबाट झर्नेहरु आफ्नो क्षमता अनुसार बजार र बजार छेउमा बसोबास गर्छन्,’ प्रसाईं भन्छन् । सहज यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतको सुविधाको खोजीमा पहाडबाट तराईतिर बसाइँसराइ बढ्दो छ ।

‘पहाडबाट अध्ययनका लागि झरेको व्यक्ति यतै ‘सेटल’ हुन्छ या त रोजगारीका लागि विदेश जान्छ । फर्किएर पहाड नै जाने न्यून छन्,’ प्रसाईंले भने, ‘राज्यले पहाडसँग सुविधा जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ । तर, त्यसको उपभोग गर्ने जनशक्ति भने पलायन हुने क्रम बढ्दो छ ।’

तपाइको प्रतिक्रिया
मत्स्यपोखरीमा चार दिन पर्यटन, संस्कृति र साहित्यको उत्सव
राप्रपामा अध्यक्षका लागि आधा दर्जन नेताको दौडधुप, लिङ्देनलाई चुनौती
लुम्बिनीले टस जितेर बलिङ रोज्दा सुदूरपश्चिम पहिले ब्याटिङ गर्दै
विराटनगरमा कर दिवस मनाइयो, करदातामैत्री प्रणालीमा जोड
प्रहरीको नाममा भ्रामक सूचना फैलाउने दुई जना नियन्त्रणमा पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
सिन्धुलीमा ढुंगाको लोहोरो प्रहार गरी श्रीमतीको हत्या, श्रीमान् पक्राउ
नोबेल मेडिकल कलेज छैटौँ पटक उत्कृष्ट करदाता सम्मानबाट सम्मानित
रुसी खगोल विज्ञान ओलम्पियाडमा एभरेस्टकी स्नेहालाई कांस्य
सुनसरीलाई सीसीटीभी निगरानीमा राख्ने योजना, २५० वटा जडान गरिँदै
दानबहादुर कार्कीको रिटमा बुधबार सर्वोच्चमा सुनुवाइ हुँदै
© 2024 Muluki Khabar. All Rights Reserved. Design & Develop By: Indesign Media Pvt. Ltd.