सम्बन्ध, सद्भाव र उज्यालोको पर्व तिहार

तिहार नेपालीहरूको प्रमुख चाडमध्ये एक हो । दसैँको उल्लास सेलाउन नपाउँदै सुरु हुने यो पर्वले घरआँगनमा छुट्टै रौनक ल्याउँछ । झिलिमिली बत्ती, फूलमाला, देउसीभैलो, सेलरोटी र टीकासँगै तिहारले प्रकृति, पशुपन्छी, परिवार र
समाजसँगको हाम्रो सम्बन्धलाई पनि सम्झाउँछ । पाँच दिनसम्म मनाइने यमपञ्चकका हरेक दिनको आफ्नै धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व छ ।

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाइन्छ । कागलाई यमराजको दूत मान्ने धार्मिक विश्वासअनुसार यस दिन कागलाई मीठा परिकार खुवाएर सम्मान गरिन्छ । घरआँगनमा काग कराउँदा शुभ समाचार वा पाहुना आउने संकेतका रूपमा लिने पुरानो चलन पनि छ । आधुनिक सञ्चारका साधन नभएको समयमा कागको आवाजलाई खबरसँग जोडेर हेर्ने गरिन्थ्यो । यसरी काग तिहारले मानिस र चराचुरुंगीबीचको सम्बन्धलाई सम्झाउने काम गर्छ ।

दोस्रो दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ । कुकुरलाई मानिसको विश्वासिलो र वफादार साथीका रूपमा लिइन्छ । घरको सुरक्षादेखि अनुसन्धान, उद्धार र विभिन्न काममा मानिसलाई साथ दिँदै आएको कुकुरलाई यस दिन माला लगाइदिने, टीका लगाउने र मीठा खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ । कुकुरप्रति प्रेम र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने यो परम्पराले मानिसले अन्य जीवजन्तुसँग पनि सहअस्तित्व र सद्भाव कायम गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

तिहारको अर्को महत्त्वपूर्ण दिन गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा हो । गाईलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पवित्र जनावर मानिन्छ । यस दिन गाईलाई पूजा गरी माला र टीका लगाइदिने चलन छ । साँझ घरआँगन सफा गरेर दीप प्रज्वलन गरिन्छ र धनधान्य तथा समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको पूजा गरिन्छ । घरका झ्यालढोका र आँगनमा बत्ती बाल्ने, फूलमालाले सजाउने तथा लक्ष्मीलाई स्वागत गर्ने परम्परा छ । यही दिन घरघरमा देउसीभैलोको रमझम पनि सुरु हुन्छ ।

तिहारमा घर सजाउने र उज्यालो पार्ने चलन केवल बाहिरी सजावटमा सीमित छैन । यसले अँध्यारोमाथि उज्यालो, निराशामाथि आशा र अभावमाथि समृद्धिको कामना पनि व्यक्त गर्छ । माटाका पालादेखि आधुनिक झिलिमिली बत्तीसम्मले घर र बस्ती उज्यालो बनाउँछन् । फूलमालाले घरको सौन्दर्य बढाउँछन् भने देउसीभैलोले टोलछिमेकमा भेटघाट र आत्मीयता बढाउँछ ।

गोरु तिहार र गोवर्द्धन पूजाका दिन गोरुको पूजा गरिन्छ । कृषि कर्ममा गोरुले पुर्‍याएको योगदानको सम्मान गर्ने परम्परा यससँग जोडिएको छ । कतिपय समुदायमा यसै दिन म्हः पूजा पनि गरिन्छ । नेवार समुदायमा प्रचलित म्हः पूजाले आफ्नै शरीर र जीवनको सम्मान तथा शुद्धताको भाव व्यक्त गर्छ । यसले तिहारको सांस्कृतिक विविधतालाई पनि उजागर गर्छ ।

तिहारको अन्तिम दिन भाइटीका मनाइन्छ । दिदीबहिनीले दाजुभाइको निधारमा सप्तरङ्गी टीका लगाइदिने, माला पहिर्‍याउने र दीर्घायु तथा सुखसमृद्धिको कामना गर्ने चलन छ । दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार र दक्षिणा दिएर माया तथा सम्मान प्रकट गर्छन् । टाढा रहेका दाजुभाइ र दिदीबहिनीसमेत सकेसम्म एकै ठाउँमा भेला भएर यो पर्व मनाउने प्रयास गर्छन् । भेटघाट सम्भव नभए पनि फोन र सन्देशमार्फत शुभकामना आदानप्रदान गर्ने क्रम बढेको छ ।

तिहारसँग जोडिएको अर्को रमाइलो पक्ष देउसीभैलो हो । समूह बनाएर घरघर पुग्ने, गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना दिने चलनले पर्वलाई अझ उल्लासमय बनाउँछ । पहिले स्थानीय भाकामा गाइने देउसीभैलो अहिले विभिन्न शैली र प्रस्तुतिमा देखिन थालेको छ । यसले मनोरञ्जनसँगै सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउने र कतिपय ठाउँमा सामूहिक कामका लागि सहयोग जुटाउने अवसर पनि दिएको छ ।

तिहारमा फूलको पनि विशेष महत्त्व छ । सयपत्री, मखमली र गोदावरीका मालाले घरआँगन सजिन्छन् । मखमली फूल नओइलाउने भएकाले दीर्घ सम्बन्ध र आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा पनि लिने गरिन्छ । सेलरोटी, फलफूल र विभिन्न परिकारले चाडको स्वाद थप्छन् । यी सबै परम्परा र गतिविधिले तिहारलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी पारिवारिक र सामाजिक भेटघाटको अवसर बनाएका छन् ।

समयसँगै तिहार मनाउने शैलीमा परिवर्तन आएको छ । गाउँघरमा हुने सामूहिक देउसीभैलो सहरमा केही सीमित हुन थालेको छ भने परम्परागत माटाका पालाको ठाउँमा विद्युतीय बत्तीको प्रयोग बढेको छ । कतिपय ठाउँमा चाडपर्वका नाममा हुने अनावश्यक खर्च, आतसबाजी र ध्वनि प्रदूषण पनि चुनौतीका रूपमा देखिन्छन् । पर्वको मौलिकता जोगाउँदै वातावरण र अरूको सहजतालाई ध्यान दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।

तिहारको वास्तविक सुन्दरता घरमा बालिने बत्ती, लगाइने टीका वा सजाइने फूलमा मात्रै छैन । यो त परिवारसँग भेट्ने, सम्बन्ध नवीकरण गर्ने, पशुपन्छीप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र समाजमा सद्भाव बाँड्ने अवसर पनि हो । व्यस्त जीवनशैलीका कारण टाढिँदै गएका आफन्त र छिमेकीलाई नजिक ल्याउने यसको विशेषता आज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । यही आत्मीयता, आपसी सम्मान र उज्यालोको सन्देशले तिहारलाई नेपाली जीवनको प्रिय पर्व बनाएको छ ।